5.12 Gevolgen ondankbaarheid in het testamentaire erfrecht

In tegenstelling tot de herroeping van schenkingen wegens ondankbaarheid heeft de wetgever geen bepaling opgenomen over de gevolgen van de herroeping van legaten wegens ondankbaarheid. Evenmin is voorzien in een schakelbepaling naar de regeling bij schenkingen. In de literatuur wordt evenwel analogische toepassing van deze regeling bepleit.1 Artikel 4.176 BBW legt zich toe op de gevolgen van de herroeping van schenkingen. Deze bepaling luidt als volgt:

Deze bepaling is in werking getreden op 1 juli 2022 en vervangt de artikelen 954 en 958 Oud BBW. Het artikel bevestigt dat de herroeping wegens ondankbaarheid leidt tot het tenietgaan van het zakelijke recht dat door de schenking is gevestigd. Het maakt daarbij duidelijk dat dit tenietgaan geen afbreuk doet aan rechten door derden te goeder trouw verkregen.2

Voor legaten brengt deze bepaling mee dat de herroeping tussen partijen terugwerkende kracht heeft en ten aanzien van derden niet terugwerkt.3 De legataris is ten aanzien van de erfgenamen gehouden tot teruggave van de goederen. Zijn de goederen niet meer aanwezig of anders dan door toeval of overmacht tenietgegaan, dan dient de legataris de waarde te vergoeden.4 De legataris mag de vruchten houden die voor het openvallen van de vordering zijn vervallen.5 Hier wijkt de regeling af van onwaardigheid waar de onwaardige verplicht is tot teruggave van alle vruchten die hij heeft genoten sinds het openvallen van de nalatenschap.6

Ten aanzien van derden geldt dat de legataris geacht wordt eigenaar te zijn van de goederen tot het moment van het instellen van de vordering. Dit heeft tot gevolg dat alle beschikkingsdaden voor het instellen van de vordering tot herroeping in stand blijven.7 Deze bescherming strekt zich ook uit tot alle door de derde op het goed verkregen rechten: zakelijke rechten en persoonlijke rechten.8 De legataris is gehouden de erfgenamen hiervoor te vergoeden.9

De herroeping van legaten is niet overal op een lijn te stellen met de herroeping van schenkingen. Bij schenkingen vindt de herroeping per definitie plaats nadat de begiftigde de schenking heeft ontvangen. Bij het instellen van een vordering tot herroeping van een legaat wegens ondankbaarheid is het mogelijk dat het legaat nog niet is uitgekeerd. De erfgenamen kunnen de vordering pas na het overlijden van de erflater instellen en bij een aanslag op het leven van de erflater, mishandelingen, misdrijven en grove beledigingen gaat het om feiten die zich tijdens het leven van de erflater hebben voorgedaan. Indien de erfgenamen hier (vrijwel) direct na het overlijden van op de hoogte zijn, is het instellen van een vordering tot herroeping wegens ondankbaarheid het middel voor de erfgenamen om niet meer verplicht te worden tot afgifte van het legaat. De legataris is dan – in tegenstelling tot degene die een schenking heeft ontvangen – nooit in het bezit geweest van de goederen en krijgt daarmee geen mogelijkheid om derden rechten te verlenen op die goederen.10