5.5 Ratio

Onwaardigheid is een civiele straf voor onbetamelijk gedrag van de potentiële erfgenaam tegenover de erflater en als sprake is van afgeleide onwaardigheid1 ook tegenover een derde.2 De wetgever acht de gedragingen opgesomd in artikel 4.6 BBW dermate ernstig dat het niet langer moreel of verantwoord zou zijn dat degene die zich daaraan schuldig heeft gemaakt nog als erfrechtelijke verkrijger kan opkomen in de nalatenschap van de erflater.3

Artikel 4.6 BBW bevestigt daarbij de gedachte dat de bloedige hand niet erft. Het plegen van misdrijven mag niet lonen, hetgeen een algemeen rechtsbeginsel zou zijn.4 Met andere woorden: een doelstelling van onwaardigheid is dat de dader geen voordeel mag behalen uit het begane misdrijf.5

Artikel 4.6 BBW steunt volgens de Belgische wetgever niet op de vermoedelijke wil van de erflater, maar op grond van hetgeen maatschappelijk het meest aanvaardbaar is. Volgens de wetgever ligt daar het grote verschil met de regeling met betrekking tot giften (schenkingen en legaten), die de erflater heeft gewild en die door individuele beweegredenen en met de intentie om te begunstigen is ingegeven. Miskenning van de terechte verwachtingen van degene die geeft ten aanzien van het gedrag van de begunstigde mag daarom anders en ruimer worden opgevat dan bij onbetamelijk gedrag van hen die de wet als erfrechtelijke verkrijgers aanduidt, aldus de wetgever. Er is daarom geen noodzaak gezien om de onwaardigheidsgronden in het versterferfrecht en de gronden voor herroeping van legaten wegens ondankbaarheid gelijk te schakelen.6 Met andere woorden: een persoon is met betrekking tot schenkingen en legaten volgens de wet in meer gevallen ondankbaar in vergelijking tot onwaardigheid in het versterfrecht, hetgeen door de wetgever wordt verantwoord doordat er bewust extra is begiftigd en er daarom ook meer dankbaarheid mag worden verwacht.7 Van een legataris wordt niet geëist dat hij actief zijn dankbaarheid betuigt, maar verwacht wordt dat hij zich van bepaalde gedragingen onthoudt.8

Dat de onwaardigheidsregeling volgens de wetgever niet is ingegeven door de vermoedelijke wil van de erflater, neemt niet weg dat de wil van de erflater over het algemeen zal stroken met hetgeen maatschappelijk het meest aanvaardbaar is. Onwaardigheid geeft daarmee naar mijn mening veelal ook uitdrukking aan de wil van de erflater.9 In situaties waarin de wil van de erflater afwijkt van het algemeen belang, heeft de erflater bij sommige gedragingen de mogelijkheid tot het schenken van vergiffenis (art. 4.7 BBW). Het individuele belang van de erflater kan daarmee in die gevallen zelfs prevaleren. Had de erflater de onwaardige willen vergeven voor een gedraging waarvoor de wet die mogelijkheid niet biedt, dan steunt de wet inderdaad niet op de wil van de erflater, maar enkel op hetgeen maatschappelijk verantwoord wordt geacht.

Nu het bij onwaardigheid gaat om een civiele straf, wordt gesteld dat de onwaardigheidsgronden uit artikel 4.6 BBW limitatief moeten worden opgevat.10 Naast het feit dat onwaardigheid dus beperkt is tot de in de wet opgesomde gevallen, brengt de kwalificatie van civiele straf volgens sommigen ook mee dat de gronden eng moeten worden uitgelegd.11 Zoals in de vorige paragraaf opgemerkt is er geen ruimte om buiten de in de wet opgesomde gronden aanspraken te onthouden op grond van de derogerende werking van de redelijkheid en billijkheid.

De herroeping van legaten wegens ondankbaarheid is een civiele sanctie voor onbetamelijk gedrag van de legataris tegenover de erflater.12 Als gezegd, is de regeling ruim van opzet omdat van de begiftigde een grotere dankbaarheid mag worden verwacht dan bij onwaardigheid het geval is. De ratio is dat de erflater, als hij nog geleefd had en de gedraging kende, het legaat zou hebben herroepen.13 De regeling is dus ingegeven door de vermoedelijke wil van de erflater.14