19.6.2 Geringe strafrechtelijke connotatie fiscale boetezaken

Het eenzijdig repressieve karakter van het fiscaal boeteonderzoek wordt (verder) aan banden gelegd doordat de (potentiële) boeteling zich steeds kan laten bijstaan door een gemachtigde, zoals een (belasting)adviseur, accountant of advocaat.2 Omdat het onderzoek op de voet van art. 47 e.v. AWR weinig formeel is, kan de gemachtigde actief invloed uitoefenen op het verloop van het onderzoek en ook op de oordeelsvorming van de controlerend ambtenaar.

Aan de geringe strafrechtelijke connotatie van fiscale boetezaken draagt ook bij, dat daarin weinig formele verhoren plaatsvinden. Zo die al plaatsvinden, dan is gewoonlijk geen sprake van een aard en mate van dwang of pressie die vergelijkbaar is met FIOD-verhoren in (voor nu:) de beslotenheid van de verhoorkamer. Fiscaal controleambtenaren kunnen de boeteling niet ophouden voor verhoor (vgl. in strafzaken art. 61 Sv). Zij beschikken ook niet over de verhoortechnieken en -ervaring van FIOD-ambtenaren. Het boeterechtelijk verhoor is bovendien toegankelijk voor de gemachtigde.3 In de praktijk komt het zelfs voor dat (zuivere) boetevragen rechtstreeks aan de gemachtigde worden gesteld.

Meer in het algemeen heeft het opsporingsonderzoek in (fiscale) strafzaken naar mijn oordeel een duidelijk repressiever karakter vanwege het grotere aantal dwangmiddelen waarover opsporingsambtenaren beschikken, de grotere dreiging van vrijheidsbenemende straffen, de grotere ernst van de onderzochte delicten et cetera. In strafzaken zijn ook (vaker) grondrechten in het geding die tegen ongewilde medewerking bescherming beogen te bieden, met name het recht op onaantastbaarheid van het lichaam in art. 11 Gw en de eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer art. 10 Gw.4

Ik wijs hier ook op de ‘psychologie’ van de verhouding tussen de inspecteur en belastingplichtige. Die is van andere orde is dan geldt voor de relatie tussen het OM en de verdachte in strafzaken. Boeteoplegging in belastingzaken is niet alleen gericht op vergelding, maar draagt – op veel grotere schaal dan geldt voor relatief schaarse strafrechtelijk optreden tegen belastingfraude – gericht bij aan een adequate belastingheffing en (dus) de gelijkheid van burgers tegenover de heffende overheid.5 De boete in belastingzaken behoort tot de oudste in het bestuursrecht6 en werd tot voor kort treffend een ‘verhoging’ van de verschuldigde belasting genoemd7. Het onderzoek in fiscale (boete)zaken geeft uitdrukking aan het antagonisme tussen fiscus en belastingplichtige, dat gezien de tegenstelling van belangen van beide partijen wel nooit volledig verdwijnen.8 Omdat de bevoegdheden ex art. 47 e.v. AWR geen executoriaal karakter hebben, is geregeld sprake van een kat-en-muisspel tussen inspecteur en belastingplichtige (dat incidenteel wordt beëindigd doordat de Staat de kortgedingrechter vraagt om aan de meewerkplichtige een civiele last onder dwangsom op te leggen). Ik zou menen dat de bescherming van degenen die hun fiscale verplichtingen juist en volledig nakomen, ten minste eenzelfde belang heeft. In deze opvatting dient het accent bij rechtsbedeling evenzeer gelegd te worden op collectieve rechtsbescherming als op de bescherming van het individu; vooral wanneer er een concrete verdenking tegen hem bestaat.9