2.6.2 De proceskostenveroordeling

De problematiek der proceskostenveroordeling is een problematiek die zich voornamelijk in dagvaardingsprocedures voordoet. In verzoekschriftprocedures is een kostenveroordeling eerder uitzondering dan regel.1 Voor de dagvaardingsprocedure vindt men een regeling terug in art. 237-245 Rv (dat niet wezenlijk afwijkt van het voorheen bestaande systeem van art. 56-58 (oud) Rv),2 terwijl art. 289 Rv de basis vormt voor een proceskostenveroor- deling in de verzoekschriftprocedure.

Uitgangspunt van deze regeling is dat in beginsel de verliezende partij wordt veroordeeld in de proceskosten. Op dit beginsel bestaan echter belangrijke uitzonderingen. Zo kunnen proceskosten gecompenseerd worden en kunnen nodeloos gemaakte kosten voor rekening blijven van de partij die ze maakte (art. 237 lid 1 Rv).

Maar de - in het licht van de toegang tot de rechter - toch wel belangrijkste uitzondering op genoemd uitgangspunt bestaat hierin dat de verliezer niet de volledige kosten van zijn wederpartij hoeft te vergoeden, doch (op basis van het door de gerechten gehanteerde liquidatietarief) slechts een deel daarvan. Enerzijds kan men stellen dat door dit systeem de drempel voor toegang tot de rechter niet te hoog wordt gemaakt (immers een kostenveroordeling zal in het ongunstigste geval een gemitigeerde kostenveroordeling zijn), maar het kan anderzijds ook een tegengesteld effect hebben in die zin dat een redelijk bemiddelde partij reeds bij voorbaat de mogelijkheid van een procedure terzijde schuift vanwege de hoge (rechtsbijstands-)kosten die slechts voor een deel door de verliezende wederpartij zullen worden vergoed.

Op het liquidatiestelsel valt dus wel wat af te dingen.3 Wesseling-van Gent4 staat voor dat in voorkomende gevallen op grond van de billijkheid een volledige kostenveroordeling mogelijk moet zijn. Ik ben het met haar daarin eens. Een 'billijkheidscorrectie' kan enerzijds een gerechtvaardigde rem betekenen op de toegang tot de rechter en anderzijds die toegang vergemakkelijken. Het mag bijvoorbeeld niet zo zijn dat een armlastige procespartij zijn zaak uiteindelijk wél wint, maar door niet op zijn wederpartij verhaalbare proceskosten aan de rand van het faillissement wordt gebracht.5 Dit voorbeeld maakt duidelijk dat van een billijkheidscorrectie mijns inziens niet slechts sprake hoeft te zijn in geval van misbruik van procesrecht of een onrechtmatig handelen door de wederpartij (- hoewel het in die gevallen wel evident is dat er van het liquidatietarief zou worden afgeweken6). Ook buiten die gevallen kan een billijkheidsvergoeding geïndiceerd zijn.

Evenzeer kan ik mij vinden in schrijfsters opvatting dat uitgangspunt van de proceskostenveroordeling dient te blijven dat de kosten ten laste van de verliezende partij worden gebracht en dat een systeem waarin elke partij de eigen kosten draagt te verwerpen is. Dit zou in veel gevallen een ontoelaatbare belemmering van de toegang tot de rechter kunnen vormen. Een uitzondering is wellicht denkbaar indien beide partijen op basis van een toevoeging procederen, maar dit vormt slechts een deel der gevallen.

Principle 14 aanbeveling R(81)7 luidt:

Hoewel het accent in deze bepaling nu juist anders gelegd wordt dan in onze hoofdregel van art. 237 lid 1 Rv, meen ik dat met behulp van een billijkheidscorrectie als voorgestaan, de uitkomsten niet wezenlijk behoeven te verschillen.7 Een benadering vanuit een andere kant met andere woorden, met (nagenoeg) eenzelfde uitkomst.8

Dit geldt temeer indien men bedenkt dat vast recht, deurwaarderskosten, getuigentaxen, deskundigenkosten en eventueel zelf gemaakte reiskosten naar Nederlands recht als werkelijke kosten in de kostenveroordeling worden opgenomen. Voor déze kosten geldt géén mitigering ingevolge het liquidatietarief. Op zich is dit verdedigbaar, mits het beloop van deze kosten dan maar enigszins gereguleerd of in de hand gehouden zou kunnen worden. Principle 13 R(81)7 bepaalt:

'Some form of control' bestaat wel ten aanzien van advocatenkosten, namelijk door voornoemd liquidatietarief. Voor deskundigenkosten en getuigentaxen is enige vorm van controle neergelegd in art. 57 Wet tarieven in burgerlijke zaken (WTBZ) en het daarop gebaseerde Besluit. Niettemin kunnen deze kosten onder omstandigheden voor een justitiabele een financiële dobber van formaat zijn, bijvoorbeeld indien een lange (overbodige) reeks van getuigen gehoord is. Ik vraag mij af waarom ook hier niet enige vorm van plafonnering ingebouwd zou kunnen worden. Aansluiting zou gezocht kunnen worden bij de rechtspraak van de Hoge Raad inzake vergoeding van buitengerechtelijke kosten.9