V.H.1. 'Demokratieklausel'

Ten aanzien van het adagium dat niemand in een onverdeeldheid hoeft te blijven, geldt dat dit toch gemakkelijker gezegd is dan gedaan. Allemaal kennen wij immers het type deelgenoot waarvan van te voren reeds vaststaat dat de onverdeeldheid waarin deze deelgenoot zich bevindt niet onder normale omstandigheden opgeheven zal worden. Alleen via de harde hand van de rechter zal zulks mogelijk zijn. Ook al is het standpunt van deze deelgenoot ten aanzien van de verdeling nog zo onredelijk te noemen, hij heeft de facto evenveel te 'vertellen' als zijn negen broers en zusters tezamen zo leert een goede lezing van art. 3:170 BWons.Verdelen is een aangelegenheid van iedereen en niet alleen van de 'redelijke' meerderheid. Hierin kan onder het nieuwe erfrecht verandering worden gebracht, en wel met het 'meeste stemmen gelden-afwikkelingsbewind'. Zullen de schikking beproevende comparitie-rechters overbodig worden? Eerst wederom een uitstapje naar het Duitse recht, en wel naar het zeer interessante oordeel van het 'Oberlandesgericht Bayern'1 dat nog niet zo lang geleden orakelde dat:

Dit brengt ons op ideeen. Niet alleen wordt ten aanzien van de gehele nalatenschap een 'afwikkelingsbewind' ingesteld, maar worden ook nog eens alle erfgenamen tot 'afwikkelingsbewindvoerder' benoemd. Als het ware komt de hele nalatenschap onder een deken te liggen die de zeggenschap van de deelgenoten volgens de algemene spelregels van titel 3.7 doet verstikken en waardoor erflater de kans krijgt zijn eigen spelregels op de verdeling van de nalatenschap van toepassing te verklaren. Voor de hand ligt dan vervolgens het draaiboek waarbij erflater bepaalt:

'Het meeste stemmen gelden-bewind' is een feit. Door de werking van het nieuwe art. 4:171 BW, is het alleen nog een kwestie van vertalen2 geworden. Oftewel de meerderheid beslist en een 'ervenstam' heeft maar eenstem. Vanzelfsprekend zijn hier vele varianten op denkbaar. In de betreffende casus was zoon A vooroverleden met achterlating van drie kinderen. Het slot van de door de rechter afgegeven verklaring van 'executele en bewind' luidde dat de erfgenamen een tot en met vijf 'Mittestamentsvollstreckers' waren, met dien verstande dat steeds twee van hen gezamenlijk optredend bevoegd waren en de erfgenamen 3 tot en met 5 gemeenschappelijk slechts een stem hadden. Deze bevoegdheid gold niet alleen in de interne verhouding, doch ook in de externe verhouding. Overigens spreekt men in het Duitse recht bij het onderhavige type clausules zeer treffend van 'Demokratieklausel'.3 Een variant op dit thema is het 'Drei-Zugel-Testament'.4 De Testamentsvollstreckung wordt 'voorwaardelijk' oftewel 'aufschiebendbedingt' ingesteld. Eerst dienen de erfgenamen te proberen om de nalatenschap zelf te verdelen, zonder bemoeienis van de aspirant-Testamentsvollstrecker. Deze houdt zich weliswaar op de achtergrond, maar de erfgenamen 'spuren schon den sanften Zugeldruck der drohenden Testamentsvollstreckung.' Voor de eerste fase krijgen zij bijvoorbeeld een jaar de tijd. In de volgende fase doet de Testa-mentsvollstrecker al een voorstel om tot een verdeling te komen en stelt een 'Teilungsplan' op. Tot slot toetst de rechter het 'plan' marginaal op 'redelijkheid en billijkheid'of stelt, indien nodig, zelf een plan op dat vervolgens door de Testamentsvollstrecker 'zu vollziehen ist'. De conclusie van de ontwerper van deze erfrechtelijke vondst is in ieder geval:

In ieder geval is het democratisch gehalte van deze variant eveneens erg hoog. Een behoefte van de praktijk is ook dat de afwikkelingsbewindvoerder over 'kleine onenigheden' zo nu en dan al eens 'op informele wijze' aan de teugels kan trekken en kan laten weten wat hij ervan vindt. Voor een rechter is dit immers in beginsel niet mogelijk.