4.5.1 Vonnissen en beschikkingen

Heeft de openbaarheid der rechterlijke beslissing alleen betrekking op vonnissen of dienen ook beschikkingen in het openbaar gegeven te worden?

Art. 6 EVRM spreekt in de Nederlandse vertaling thans neutraal van 'uitspraak'.1 De Franse term 'jugement' ziet niet slechts op contentieuze beslissingen, doch ook op voluntaire.2 In het Engelse recht wordt echter een onderscheid gemaakt tussen het 'judgment' (i.e. de einduitspraak in een contentieuze procedure) en de 'order' (i.e. de einduitspraak in een voluntaire procedure ).3 Het Europees Hof heeft in de zaak Axen4 geoordeeld dat de term judgment/jugement ook betrekking heeft op een Beschluss (vergelijk beschikking) van het Bundesgerichtshof, zodat het ervoor gehouden moet worden dat met vermelde term niet slechts vonnissen worden aangeduid, maar ook beschikkingen zijn bedoeld.

De openbaarheidseis is in de nationale wetgeving in beginsel slechts gesteld ten aanzien van vonnissen. Art. 5 lid 1 Wet RO spreekt van vonnissen en arresten; art. 121 Gw heeft het heel neutraal over 'de uitspraak', maar uit de wordingsgeschiedenis van dit artikel wordt duidelijk dat 'uitspraak' slechts betrekking heeft op vonnissen.5 Dit betekent dat volgens de nationale wet rechterlijke beschikkingen niet in het openbaar behoeven te worden uitgesproken, althans de wet bepaalt dat niet uitdrukkelijk; in art. 286 Rv staat slechts vermeld dat de rechter na afloop van de behandeling de dag bepaalt waarop hij uitspraak zal doen. Nergens staat dat die uitspraak in het openbaar zal geschieden. Ook onder het oude recht (in de twaalfde titel van Boek 1 Rv betreffende de verzoekschriftprocedure in eerste aanleg) werd slechts van de openbare behandeling gerept; een openbare beschikking was kennelijk niet vereist. Van diverse zijden is op de ongerijmdheid van dit resultaat gewezen.6 Voor een dergelijke onderscheiden behandeling is geen redelijk argument te verdedigen. Ofwel men is van de openbaarheid van vonnissen en beschikkingen niet overtuigd (en dan zou deze eis maar beter in zijn algemeenheid afgeschaft moeten worden of alleen nog betekenis moeten hebben voor partijen7), ofwel men staat wel achter de gedachte van openbaarheid der beslissingen, maar dan moet die gedachte ook over de gehele linie worden doorgetrokken. Het gaat niet aan voor wat betreft de openbaarheid consequenties te trekken op grond van een onduidelijke en vaak willekeurige scheiding tussen vonnissen en beschikkingen. 'Moeilijk valt aan te nemen dat de wetgever, door een rechterlijke uitspraak een "beschikking" te noemen in plaats van een "vonnis", of door het geschil te laten aanbrengen met een verzoekschrift in plaats van met een dagvaarding, zich aan een grondwettelijke "waarborg van de burger tegen geheime vonnissen" kan onttrekken', aldus reeds volkomen juist Drion in 1979.8

Aanvankelijk leek de Hoge Raad nog vast te houden aan de onderscheiden behandeling van beschikkingen in de wet.9 Met een uitspraak uit 1996 is echter duidelijkheid geschapen: de openbaarheidseis geldt ook ten aanzien van beschikkingen.10