5.5.3 (Objectieve) onpartijdigheid versus onafhankelijkheid

In de rechtspraak en in de literatuur wordt het onderscheid tussen onpartijdigheid en onafhankelijkheid niet altijd even zuiver gemaakt.1 In veel gevallen leidt dat niet tot problemen omdat ‘onpartijdigheid’ of ‘onafhankelijkheid’ niet de centrale thema’s in die rechtspraak of literatuur zijn.2 Ter discussie staat bijvoorbeeld de vraag of bij de schadebegroting van de juiste juridische of taxatietechnische uitgangspunten is uitgegaan en terloops wordt daarbij opgemerkt dat de deskundige diens taak ‘onafhankelijk’ heeft verricht. Het maakt dan niet zoveel uit of daarmee wordt bedoeld dat de deskundige formeel onafhankelijk is ten opzichte van procespartijen of juist dat het advies op onpartijdige wijze tot stand is gekomen. Bedoeld wordt dat de focus kan liggen op de ter discussie staande schadebegroting, omdat het met de integriteit (als verzamelbegrip) van de deskundige wel goed zit.

Wanneer daarentegen in de rechtspraak of in de literatuur specifiek de vraag naar de ‘onafhankelijkheid’ of ‘onpartijdigheid’ van de deskundige centraal staat, is een zuiver onderscheid tussen beide begrippen wél van belang. Blijft een dergelijk onderscheid uit, dan verliest de redenering aan correctheid of is die redenering niet goed meer te volgen.3 In de nadeelcompensatie- en planschaderechtspraak is daar een aantal voorbeelden van. Appellanten concluderen bijvoorbeeld tot een gebrek aan onafhankelijkheid, maar voeren daarvoor louter argumenten tegen de onpartijdigheid aan.4 Ook de rechter zelf maakt niet altijd een even zuiver onderscheid tussen de onafhankelijkheid en de onpartijdigheid.5 Zo pareerde de Afdeling bestuursrechtspraak een onafhankelijkheidsklacht met betrekking tot een gemeentelijk secretaris met de overweging dat niet van partijdigheid was gebleken.6

Bron voor de verwarring tussen de onpartijdigheid en de onafhankelijkheid is het onderlinge verband tussen beide. Een verband dat een voorganger van het EHRM – de Europese Commissie voor de rechten van de mens – wel eens als causaal heeft aangemerkt:

Het ‘probleem’ met onafhankelijkheid als voorwaarde voor onpartijdigheid is dat deskundigen die niet onafhankelijk zijn ook niet onpartijdig kunnen zijn.8 Zulks zou een bom leggen onder de deskundigenprocedures – met name in bestuurlijke besluitvormingsprocedures – van tal van lidstaten.9 Binnen de eigen landsgrenzen kan bijvoorbeeld gedacht worden aan de deskundigenprocedure bij het UWV, waar ondergeschikte (en dus niet onafhankelijke) verzekeringsartsen de advisering verrichten.

‘Gelukkig’ is het zover nooit gekomen; het EHRM heeft het verband tussen onafhankelijkheid en onpartijdigheid nooit als causaal aangemerkt. Hij beschouwt (een gebrek aan) onafhankelijkheid veeleer als een indicator voor de schijn van partijdigheid. Het EHRM overweegt namelijk dat een gebrek aan onafhankelijkheid – bijvoorbeeld doordat de ingeschakelde deskundige onder de verantwoordelijkheid werkt van een der partijen – een zekere schijn van partijdigheid oproept.10 Zoals eerder vermeld, is de enkele schijn van partijdigheid echter niet voldoende om een gebrek aan onpartijdigheid aan te nemen. Beslissend is of de gewekte schijn naar objectieve maatstaven gerechtvaardigd is. Over wat er onder die objectieve maatstaven moet worden verstaan, kan eveneens inspiratie worden ontleend aan de rechtspraak van het EHRM. Het EHRM heeft factoren geformuleerd aan de hand waarvan de onpartijdigheid van deskundigen kan worden beoordeeld.11 Relevant acht het Hof de aard van de aan de deskundige opgedragen taak, zijn plaats in de procedure en de zwaarte die door de rechter aan het deskundigenadvies wordt toegekend. Zo achtte het EHRM het aanvaardbaar dat een politieambtenaar als rechtbankdeskundige werd aangesteld in een strafzaak, ondanks zijn band met de vervolgende partij,12 maar onaanvaardbaar dat een rechtbankdeskundige een rechtstreekse collega is van de aangesproken partij.13