HR, 25-06-2013, nr. 13/00067 H

De heer [cliënt 1] werd door het Hoog Militair Gerechtshof op 3 mei 1950 in hoger beroep veroordeeld tot 3 jaar gevangenisstraf met aftrek voor het op 28 oktober 1949 gepleegde feit van:

Opzettelijke ongehoorzaamheid, gepleegd in tijd van oorlog, waarbij de schuldige opzettelijk in zijn ongehoorzaamheid volhardt, nadat een meerdere hem uitdrukkelijk op zijn strafbaarheid heeft gewezen.

Dit feit is strafbaar gesteld in artikel 114 van het Wetboek van Militair Strafrecht (oud — huidige artikelen 126 en 127). Hij heeft van 28 oktober 1949 tot 5 september 1952 (1043 dagen) vastgezeten in verschillende gevangenissen.

[cliënt 1] was vóór zijn ‘opzettelijke ongehoorzaamheid’ reeds van 12 september tot 5 oktober 1949 om principiële redenen ongeoorloofd afwezig geweest waardoor hij zijn dienstuitzending naar Indonesië had gemist.

Op 5 oktober 1949 meldde hij zich vrijwillig bij de Koninklijke Marechaussee. Op 7 oktober 1949 werd hij overgebracht naar Schoonhoven. Juist in deze periode veranderde kolonel [kolonel], destijds de hoogste baas in die kazerne, zijn tactiek ten aanzien van de dienstweigeraars. De mannen in Schoonhoven kregen te horen dat zij binnenkort en zonder uitzondering, op de boot naar Indië zouden worden gezet om aldaar voor de Krijgsraad te verschijnen. Dit leidde tot een korte opstand in de kazerne waaraan ook [cliënt 1] deelnam.6.

Op 28 oktober 1949 weigerde hij vervolgens het nadrukkelijke bevel van eerste luitenant [eerste luitenant] om de boot [boot] op te gaan waarmee hij en andere soldaten naar Indonesië zouden worden vervoerd. De dienstweigeraars werden die avond naar Rotterdam gebracht alwaar de [boot] klaar lag voor boarding. [cliënt 1] hield zijn poot echter stijf en weigerde tot drie keer toe de boot op te gaan. Hij werd afgevoerd samen met de andere tientallen mannen die voet bij stuk hielden.7.

[cliënt 1] verklaarde begin oktober 1949 dat hij niet naar Indonesië durfde en dat hij zijn moeder niet achter kon laten.8. Het ging hier evenwel om een veel voorkomende eerste reactie bij arrestatie wegens dienstweigering waar [cliënt 1] snel op terugkwam.9. In de latere fasen van zijn proces heeft [cliënt 1] zich steeds beroepen op zijn principiële bezwaren tegen uitzending naar het voormalig Nederlands-Indië gezien het geweld tegen burgers.

De Krijgsraad en het Hoog Militair Gerechtshof besteedden geen aandacht aan de principiële bezwaren van cliënten en konden daar ook geen aandacht aan besteden bij gebrek aan bronnen. Zij baseerden hun oordeel onder meer op de psychiatrische rapporten.10. In het dossier van [cliënt 1] is voorts een half A4tje te vinden waarin psychiater dr. [psychiater] schrijft dat het hier ging om ‘een normaal intelligente man die om principiële redenen zijn weigering om naar de tropen te vertrekken handhaaft’.11. Tijdens zijn pro justitia verhoor op 17 januari 1950 liet [cliënt 1] inderdaad weten dat:

[cliënt 1] besprak zijn motivatie voor dienstweigering met zijn raadsvrouw: ‘namelijk dat Indonesië recht had op zijn onafhankelijkheid, vrij van koloniale uitbuiting, vrij van onderdrukking en dat ik mij nooit zou laten gebruiken tegen een volk dat voor zijn vrijheid vecht’.13.

Ter zitting in Rotterdam hield de raadsvrouw van [cliënt 1] een betoog waarin ondermeer zijn ervaringen tijdens de Duitse bezetting de revue passeerden en het optreden van [cliënt 1] tegen het licht van de twee mislukte politionele acties werd gehouden. [cliënt 1] zelf heeft van de krijgsraad geen kans gekregen om zijn standpunt toe te lichten.

[cliënt 1] stelde hoger beroep in.15. De zitting voor het Hoog Militair Gerechtshof vond plaats op 3 mei 1950. [cliënt 1] zelf verklaarde ter zitting nogmaals dat hij geen bezwaren had tegen de militaire dienst als zodanig, doch wel tegen uitzending naar Indonesië.16. Zijn raadsvrouw verzocht het Hoog Militair Gerechtshof nogmaals om [cliënt 1] alsnog te laten horen door de Commissie Dienstweigering,17. of om in ieder geval de straf te verlagen.

Veertien dagen later veroordeelde het Hoog Militair Gerechtshof [cliënt 1] tot een gevangenisstraf van 3 jaren met aftrek van voorarrest.18. Daarbij overwoog zij dat de behandeling van de zaak in hoger beroep het Hof ‘tot geen andere beschouwingen dan die des eersten rechters heeft geleid’ behoudens ten aanzien van de gevangenisstraf welke het Hof met 6 maanden omlaag schroefde.19.

[cliënt 1] ontving op 24 oktober 1952 het bericht van de Gemeente Amsterdam dat hij op last van de Minister van Justitie was uitgesloten van het kiesrecht tot 5 september 1955.

De heer [cliënt 2] werd op 9 januari 1951 in hoger beroep door het Hoog Militair Gerechtshof veroordeeld tot 2 jaar gevangenisstraf met aftrek voor het op 1 oktober 1946 gepleegde feit van:

Desertie, in tijd van oorlog gepleegd, door in tijd van oorlog opzettelijk ongeoorloofd afwezig te zijn en te blijven en daardoor een bevolen reis naar een plaats buiten het Rijk in Europa niet meemaken.

Dit feit was strafbaar gesteld in artikel 100 lid 1 aanhef onder 3^ojunctolid 3junctoartikel 96 onder 3^o van het Wetboek van Militair Strafrecht (nieuw). [cliënt 2] heeft van 7 juni 1950 tot 21 oktober 1952 (867 dagen) vastgezeten in verschillende gevangenissen.

[cliënt 2] diende in 1946 bij het Garde Regiment Jagers te Ede.20. Zijn ploeg werd ingedeeld in een divisie die naar Indonesië werd uitgezonden. Daarmee behoorde [cliënt 2] overigens tot een van de eerste golven Nederlandse soldaten die daarheen zouden worden gezonden.21. Hij had toen al zonder succes geprobeerd om ervoor te zorgen dat hij zijn diensttijd in Nederland uit kon zitten.22. Tot dat moment had [cliënt 2] geen strafblad en een goede staat van dienst.23.

Omdat hij ervan overtuigd was dat de oorlog in het voormalig Nederlands-Indië fout was en hij daar niet aan mee wilde doen. keerde hij op of omstreeks 1 oktober 1946 niet terug van zijn inschepingsverlof.24. Zijn overtuiging werd gesterkt door zijn ervaringen tijdens de Duitse bezetting van Nederland: ‘Ik zei dat ik best wilde gaan, maar dan om die mensen daar de hand te drukken, en niet met een geweer in m'n hand’25.

Tot aan zijn arrestatie door de Koninklijke Marechaussee op 7 juni 1950 was hij ondergedoken in Amsterdam. Op 12 juni 1950 werd hij naar Schoonhoven gebracht en onder ‘streng arrest’ geplaatst.26.

Op 11 oktober 1950 verscheen [cliënt 2] voor de Krijgsraad te Velde West onder voorzitterschap van mr. [voorzitter Krijgsraad]. De raad veroordeelde hem wegens ‘desertie in tijd van oorlog gepleegd’ (art. 98 aanhef en sub (e) jo art. 98 lid 3 WvMSr). Daarbij werd overwogen dat er van ‘geen feiten of omstandigheden [was] gebleken die de strafbaarheid van beklaagde zouden opheffen of uitsluiten.’27. [cliënt 2] werd een gevangenisstraf van 2 jaar en zes maanden opgelegd met aftrek van voorarrest en hij werd ontslagen uit militaire dienst.28.

Uit het strafdossier blijkt dat de rechters geen aandacht besteedden aan de beweegredenen van [cliënt 2] om dienst te weigeren. Deze redenen klinken enkel door in zijn eigen verklaringen ter zitting; verklaringen die tijdens het proces überhaupt geen gewicht in de schaal legden.

(…)

Ter zitting op 11 oktober 1950 werd door advocaat mr. Schuurmans Stekhoven (die in deze periode bijna alle Indië-deserteurs bijstond) twee stukken overgelegd ten aanzien van de gezondheid van de moeder van [cliënt 2] en een stuk waarin [cliënt 2] zelf zijn leven omschreef. Zoals ik in het kader van het vervolgingsbeleid nader zal toelichten, was het in het politieke klimaat van toen echter niet ongewoon dat dienstweigeraars zich ten overstaan van de rechter op dergelijke (alternatieve) motieven beriepen. Het gehele justitiële apparaat stond op dat moment immers in het teken van uitzending naar Indië en voor principiële bezwaren was dan ook geen plaats.31.

[cliënt 2] stelde op aanraden van zijn raadsman hoger beroep in en bleef in tweede instantie bij zijn eerder afgelegde verklaringen.32. Het Hoog Militair Gerechtshof bevestigde op 9 januari 1951 het vonnis in eerst aanleg met overname van de gronden.

Het Hof overwoog daarbij dat de behandeling dezer zaak in hoger beroep ‘niet tot andere beschouwingen dan die des eersten rechters heeft geleid.’33. Uit de dossierstukken blijkt ook niet dat de rechters rekenschap gaven van mogelijke feiten of omstandigheden die de weigering van [cliënt 2] in perspectief konden plaatsen.34.

Na het uitzitten van zijn straf heeft [cliënt 2] aanzienlijke problemen ondervonden met werk en huisvesting. Hij stond immers voorgoed te boek als ‘ex-gevangene’ waardoor het niet alleen moeilijk was om een baan te vinden, maar waardoor hij bij de geboorte van zijn tweede kind naar eigen zeggen ‘hemel en aarde [moest] bewegen’ om een grotere woning toegewezen te krijgen. Verder heeft [cliënt 2] wegens zijn vele dienstverbanden pensioenbreuk geleden: hij is thans 87 jaar oud en ontvangt geen pensioen.35.

Hoewel het wetsvoorstel in beginsel was ingediend om ‘beter rekening te kunnen houden met nieuwe wetenschappelijke ontwikkelingen’, heeft de wetgever evenwel andere gronden die aanleiding zouden kunnen zijn voor nova niet uitgesloten. Dit sluit ook aan bij de duiding van het novum als ‘restcategorie’ in de herzieningsprocedure43. en de specificatie dat het moet gaan om inzicht dat ‘een nieuw licht op de zaak werpt’.44. De wetgever heeft de nadere (concrete) invulling van het nieuwe novumbegrip expliciet overgelaten aan de rechtspraak.45. Een en ander schept dan ook de ruimte die nodig is opdat, naast forensisch deskundigeninzicht over feiten en bewijsmiddelen, ook andersoortige inzichten onder het nieuwe novumbegrip kunnen worden geschaard.

Latere ontwikkelingen kunnen het besef met zich brengen dat een ten tijde van de rechtszaak geuite visie niet meer strookt met de huidige stand van de wetenschap. Nieuwe historische gegevens en het daaruit ontleende inzicht dienen eveneens onder het toepassingsbereik van het novumbegrip te worden begrepen. Het gaat dan nadrukkelijk niet om een nieuwe ‘weging’ of interpretatie van feiten, maar om voortschrijdend historisch besef dat de juistheid van een uitspraak zodanig en in fundamentele zin aantast dat gesproken moet worden van een apert onjuiste (namelijk: onrechtvaardige) beslissing. In dat geval is immers voldaan aan het drempelcriterium dat het novum het ernstige vermoeden met zich meebrengt dat kennis daarvan tot een andere uitkomst zou hebben geleid in de desbetreffende strafzaak.

Anno 2012 kan gesteld worden dat tijdens de politionele acties op grote schaal misdrijven zijn begaan; deze stelling vindt haar grondslag in de volgende gegevens die sinds de veroordeling van cliënten zijn gebleken.

Het harde beleid jegens de Indië-deserteurs vloeide voort uit de kennelijke overtuiging dat de politionele acties in Indonesië juist waren en de ontkenning of het negeren van de misdrijven die tijdens die acties op grote schaal werden begaan. Onderzoek naar de overheidsarchieven toont aan dat er van regeringszijde inderdaad weinig (officiële) informatie beschikbaar was waaruit het tegendeel mocht blijken.72.

In het licht daarvan verbaast het niet dat de zittingsrechters die destijds over de zaak tegen cliënten oordeelden, niet op de hoogte waren van de misstanden en onregelmatigheden die in het kader van de politionele acties plaatsvonden. Ter nadere toelichting dient het volgende.

Een omstandigheid die men bij beoordeling van deze zaak in het achterhoofd moet houden is het feit dat de uitvoering van de ‘politionele acties’ en daarmee de uitzending van militairen in die periode een uiterst politiek geladen kwestie was. Nederland had kort na de Tweede Wereldoorlog deviezen nodig die ze via haar kolonie Nederlands-Indië wilde genereren. De leus van de regeringen Beel en Drees was niet voor niets ‘Indië verloren, rampspoed geboren’.

Het destijds toegepaste justitieel regime moest dan ook enerzijds een afschrikwerking hebben op potentiële dienstweigeraars en was er anderzijds op gericht dat de ongewillige soldaten zich alsnog ‘Indiëbereid’ zouden verklaarden.92.

In de jaren ’46–’49 werden in totaal 111.653 Nederlandse dienstplichtigen naar Indonesië verscheept. De uitzending van troepen verliep echter van begin af aan stroef: veel dienstplichtigen weigerden na opkomst naar Indonesië te vertrekken. Van de Eerste Divisie betrof het 10% maar ook van volgende divisies bleef een groot gedeelte van de manschappen weg. Men verzette zich ook juridisch tegen uitzending, te denken valt daarbij aan de Vredeslichters van prof. J.W. Pootjes die de grondwettigheid van uitzending naar Indonesië tevergeefs probeerde aan te vechten.93. Op 24 september 1946 toen het Eerste Contingent van de Zeven Decemberdivisie werd ingescheept werd ook in Amsterdam massaal gestaakt.94.

De Nederlandse regering en legerleiding wilden hier niets van weten en er werd harde actie genomen. Tijdens een radiobericht van de generale staf naar aanleiding van het massale wegblijven van soldaten van transport betichtte Luitenant-Generaal [Luitenant-Generaal] de dienstweigeraars enerzijds van zwakte en waarschuwde ze anderzijds voor ‘heel ernstige’ straffen die hun levens zouden kunnen verwoesten.95. De inzet van [Luitenant-Generaal] bij de berechting van de Indië-deserteurs was voorts dat ‘onwillige soldaten’ de hoogste straf moesten krijgen die op desertie stond: 71/2 jaar opsluiting.96.

In 1946 kwam dan ook een overheidsbeleid op gang om deserteurs op te sporen, te berechten en zo mogelijk alsnog over te halen naar Indonesië te gaan.97. Militaire Zaken stond in die tijd ook alom bekend om haar fanatieke aanpak van deserteurs.

Zelfs de ouders van ondergedoken soldaten werden berecht en veroordeeld voor het helpen van hun zoons. Het ging daarbij vaak om gevangenisstraffen die pas in tweede instantie werden omgezet in een geldboete. ‘En die geldboetes waren niet mis, zeker in die tijd niet waarin veel mensen zo arm waren als de mieren.’100. Cliënt [cliënt 2] heeft hier ongewild aan moeten bijdragen: hij werd op 25 september 1950 opgeroepen als getuige in de strafzaak tegen de personen bij wie hij tussen 1947–1950 was ondergedoken. Zijn schoonvader dhr. [schoonvader cliënt 2] werd uiteindelijk veroordeeld tot een boete van Dfl. 75.00: destijds het equivalent van 3 weeklonen.101.

Vanaf 24 oktober 1946 werden dienstweigeraars ondergebracht naar een nieuw Depot Eerste Divisie te Schoonhoven. Tijdens het aanvankelijke, mildere beleid van luitenant kolonel mr. [luitenant kolonel] (tot maart 1947) vertrokken uiteindelijk 1.100 van de 1.200 goedgekeurde deserteurs alsnog ‘vrijwillig’ naar Indonesië. Zij genoten daarbij dezelfde verlofregeling als de andere soldaten; de overige deserteurs verschenen voor de krijgsraad. Vanaf februari 1947 werd echter bepaald dat deserteurs eerst berecht moesten worden, ongeacht of ze zich (later) alsnog ‘Indiëbereid’ verklaarden. De periode voorafgaand aan de berechting — drie maanden — gold als ‘bedenktijd’ gedurende welke de deserteurs onder arrest zaten in Schoonhoven.102. Tijdens de ‘bedenktijd’ van drie maanden vond er in Schoonhoven een nieuwe selectie plaats waaronder een volledige geneeskundige keuring, beoordeling door de militaire psychiater, de geestelijk verzorgers, de commandant en de sociale dienst.103.

In deze periode was alles erop gericht de soldaten alsnog Indiëbereid te krijgen, zo blijkt bijvoorbeeld uit de verklaringen van verschillende dienstweigeraars:

Naast de militaire trainingen was ook de benadering door de gespecialiseerde stafleden van het detachement zoals psychiater [psychiater], sociaal ambtenaar [sociaal ambtenaar] of het hoofd juridische dienst luitenant [hoofd juridische dienst] er volledig op gericht de dienstweigeraars toch Indiëbereid te krijgen. Luitenant [eerste luitenant] vertelde dat de geestelijke raadslieden door de detachementsleiding waren geïnstrueerd om de weigeraars forse straffen in het vooruitzicht te stellen; die liepen naar verluidt uiteen van 7 jaar tot 20–25 jaar tot zelfs de doodstraf.107. Dit allemaal in het kader van de methode-[kolonel] om de dienstweigering de kop in te drukken.

Uit de wijze waarop de processen tegen de Indië-deserteurs werden gevoerd mag voorts blijken dat het beleid erop was gericht de dienstweigeraars en deserteurs alsnog naar het voormalig Nederlands-Indië te krijgen.

De meeste Indonesië-weigeraars die volhardden kwamen tussen 1946–1958 in eerste aanleg voor de Krijgsraad te Velde West, onder voorzitterschap van mr. [voorzitter Krijgsraad].

Deze bijzondere kamer van de krijgsraad werd als een groot succes beschouwd en wist de massale dienstweigering snel te verwerken. Het gehele proces stond in het teken van de snelle afhandeling en het afdwingen van de bereidwilligheid van soldaten om alsnog naar de tropen te vertrekken.108.

De Indië-deserteurs werden op basis van uiterst summiere processen werden veroordeeld tot relatief zware straffen. Voor de individuele terechtzittingen werd doorgaans niet meer dan 10 minuten gereserveerd; de rechters erkenden het routinematige karakter van de afdoening.

[voorzitter Krijgsraad] zelf beschreef het jaren later als ‘massaberechting’.110.

De rechters gingen bij de behandeling ter zitting af op de rapporten van de psychiater, de sociale ambtenaar en de commandant van Schoonhoven; voor verdere feiten of omstandigheden was geen ruimte.

Dat er met de vervolgingen een politiek signaal af moest worden gegeven mag blijken uit het feit dat de Indië-deserteurs tot in 1958 door de Koninklijke Marechaussee zijn vervolgd. De Indië-deserteurs kregen alles bij elkaar opgeteld 15 eeuwen straf opgelegd.112.

Van 1945 tot 1950 hebben circa 1998 dienstweigeraars een beroep gedaan op de Dienstweigeringswet; daarvan werd door de Commissie Dienstweigering 47% afgewezen. Het beroep op deze wet was in de periode van de politionele acties dermate gestegen dat het Ministerie van Oorlog meende dat er sprake was van misbruik van het instrument. De gewetensbezwaren van een kleine duizend dienstweigeraars werd door de beoordelingscommissie erkend: het ging echter alleen om religieuze en ethische bezwaren.

Dienstweigering op grond van principiële bezwaren tegen de wijze waarop de oorlog in Nederlands-Indië werd gevochten, was bij voorbaat kansloos.113. Bij de Krijgsraad te Velde bestond bovendien de opvatting dat de meeste Indië-deserteurs hun persoonlijke belang boven het staatsbelang hadden geplaatst, hetgeen naar het oordeel van de krijgsraad kennelijk voldoende was voor een veroordeling. Voorzitter van de krijgsraad [voorzitter Krijgsraad] verklaarde jaren later dat hij geen enkele politieke dienstweigeraar had ontmoet: volgens hem kwam de desertie voort uit een ‘angst voor het onbekende’. De opvatting dat desertiemotieven vooral voortkwamen uit angsten en persoonlijke belangen werd kennelijk gedeeld door de andere leden van de krijgsraad, en werd bovendien door psychiater [psychiater] en advocaat Schuurmans Stekhoven (die ondermeer [cliënt 2] vertegenwoordigde) bevestigd.114.

Dit verklaart bijvoorbeeld waarom zowel [cliënt 2] als [cliënt 1] in het kader van hun verdediging — naast hun principiële bezwaren — ook hun huiselijke omstandigheden (in beide gevallen de gesteldheid van hun moeders) aanvoerden als reden voor hun optreden. Beide cliënten zaten immers vast in een juridisch apparaat dat geen ruimte liet voor politieke of gewetensbezwaren.

De politieke behandeling van de Indië-deserteurs liet zich ook op andere vlakken gelden.

Allereerst werden de Indië-deserteurs opgesloten met oorlogsmisdadigers uit de Tweede Wereld Oorlog. Zo kwam [cliënt 1] terecht in de gevangenis Norgerhaven en later Bankenbosch, dit was echter dezelfde locatie waar ook NSB-ers en SS-ers werden gedetineerd die daar als ‘politieke delinquenten’ zaten. Bankenbosch werd op 25 juli 1951 gesloten waarna veel Indonesië-weigeraars terechtkwamen in de gevangenis in Vught, een voormalig concentratiekamp van de Duitsers.116. Ook [cliënt 2] belandde via Bankenbosh in Vught tussen de ‘politieke delinquenten, SS-ers, landverraders, moordenaars’ die overigens ondanks hun oorlogsverleden privileges genoten die voor de Indië-deserteurs niet golden.117.

Bovendien werd vanaf 1951 op ruime schaal gratie verleend aan Nederlandse- en buitenlandse (meestal Duitse) oorlogsmisdadigers. Een verzoek van CPN-kamerlid B. Stokvis om ook de Indië-deserteurs gratie te verlenen werd afgewezen.118.

Nederlandse jurisprudentie ten aanzien van dienstweigering leert ons dat er bij de beoordeling van de strafbaarheid daarvan, drie omstandigheden van belang zijn:

Gewetensbezwaren van de beklaagde vallen onder deze laatste toets. De jurisprudentie wijst evenwel uit dat er in het vonnis (buiten een vernoeming in het bovenschrift) doorgaans niet expliciet naar eventueel bestaande gewetensbezwaren wordt verwezen. Dit is alleen anders wanneer door de beklaagde een beroep wordt gedaan op de Dienstweigeringswet in welk geval de rechter zich in principe schikte naar het oordeel van de minister daarover. De minister oordeelde slechts over vrijstellingsverzoeken die gebaseerd waren op de overtuiging van een dienstplichtige ‘dat hij den evenmensch niet mag dooden’. Slechts dan werd door de rechtbank aanvaard dat het militaire delict ‘een onontkoombaar gevolg’ was van de gewetensbezwaren. In deze mogelijkheid was voorzien op grond van art. I Dienstweigeringswet 1023.

In de Dienstweigeringswet was dat criterium van ‘ernstige gewetensbezwaren’ eng geïnterpreteerd in die zin dat het alleen ging om het bezwaar tegen doden. In de mogelijkheid dat andere ‘ernstige gewetensbezwaren’ reden konden zijn voor vrijstelling van de krijgsdienst werd op grond van die wet niet voorzien, maar evenwel niet uitgesloten.119.

De wet noodzaakte echter dat de rechter indien nodig zich ook rekenschap gaf van gewetensbezwaren indien de minister daar geen beslissing over had genomen. Het Hoog Militair Gerechtshof in 1949 bepaalde hierover:

[onderstreping advocaten]

Dat de rechter daarin een zelfstandige taak had, mag blijken uit het feit dat de Dienstweigeringswet gebaseerd was op het destijds geldende grondwetsartikel 1922:121.

De rechter hield echter in de zaken van cliënten geen rekening met het onontkoombaar gewetensconflict veroorzaakt door de misdrijven die tijdens de oorlog in Nederlands-Indië werden gepleegd. Ten aanzien van de Indië-deserteurs was volgens de rechtbanken sprake van een ‘groepsgeweten’ dat niet deugde, en waartegen streng moest worden opgetreden.122.

Sinds de berechting van cliënten zijn feiten en omstandigheden bekend geworden die tezamen wel degelijk leidden tot ‘ernstige gewetensbezwaren’. Deze kennis zou dan ook hebben geleid tot een ander oordeel van de rechters ten aanzien van de strafbaarheid van de verweten dienstweigering. De kennis daarover ten tijde van de dienstweigering van cliënten had een strafuitsluitingsgrond kunnen opleveren. Immers, het kan niet van een soldaat worden verwacht dat hij zich willens en wetens in een situatie brengt waarbij er een grote kans is dat hij deel zal moeten nemen aan (oorlogs)misdaden.

Cliënten stellen zich voorts op het standpunt dat het openbaar ministerie met haar vervolgingsbeleid destijds de beginselen van een behoorlijk strafprocesrecht heeft geschonden. Immers, niet alleen het concrete optreden — in casu de beslissing om cliënten te vervolgen — maar ook het beleid waarvan dat optreden een uitvloeisel is. moet de toets aan die beginselen kunnen doorstaan.123.

Nu het vervolgingsbeleid jegens de Indië-deserteurs was ingegeven door het politiek-financieel beleid om enerzijds de rebellerende kolonie te zekeren en anderzijds de schatkist met de daaruit voortkomende deviezen te vullen, is sprake geweest van détournement de pouvoir. Bovendien zijn cliënten daardoor disproportioneel hard aangepakt. Gedegen kennis hierover had moeten leiden tot een beslissing van niet-ontvankelijkheid van het openbaar ministerie. Gesteld is dat het destijds in Nederland gevoerde beleid om alle Indië-deserteurs en masse te vervolgen, mede om een politiek-economische agenda veilig te stellen disproportioneel is geweest. Temeer nu het gevoerde beleid het feitelijke resultaat heeft gehad dat geen rekenschap werd gegeven aan de beweegredenen van beklaagden zoals cliënten.

De onbestaanbaarheid van de veroordelingen van cliënten in het licht van het gestelde novum mag tevens blijken uit het Nederlandse beleid in de laatste zes decennia waarbij dienstweigering op grond van gewetensbezwaren aanzienlijk ruimere erkenning krijgt.

De tweede helft van de 20^ste eeuw zag op internationaal niveau een ontwikkeling waarbij het niet volledig erkennen van gewetensbezwaren in toenemende mate werd afgekeurd. Ook Nederland heeft zich in de jaren na de politionele acties op internationaal niveau hardgemaakt voor de erkenning van de zogeheten conscientious objectors. Zelfs wanneer het ging om erkenning van politieke bezwaren in de context van de vaderlandse geschiedenis. Zo ondersteunde Nederland in 1978 een resolutie van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties waarin het recht om dienst te weigeren in het leger of bij de politie die gebruikt wordt om apartheid te ondersteunen, werd vastgelegd.124.

Het recht om dienst te weigeren op grond van de aard en uitvoering van een oorlog is ook verder in de internationale arena erkend, hetgeen haar doorwerking heeft gevonden in de werkinstructies van de Nederlandse Immigratie en Naturalisatiedienst. Zo stelt de werkinstructie van de IND van 7 augustus 2000 het volgende over dienstweigering, desertie en vluchtelingschap.

Vandaag de dag wordt het in Nederland dus niet bezwaarlijk gevonden om voor de betrokkene positieve juridische consequenties te verbinden aan gewetensbezwaren die voorvloeien uit bezwaar tegen het door een soevereine staat gevoerde (politieke) beleid dat onrechtmatig blijkt te zijn.

Bij de berechting van cliënten is voorbij gegaan aan de omstandigheden waaronder zij uitzending van Nederland-Indië hebben geweigerd. Cliënten weigerden naar Nederlands-Indië te gaan omdat de ‘legerleiding over lijken ging’. Dat dat inderdaad het geval was en de Nederlandse militairen in Nederlands-Indië op grote schaal oorlogsmisdrijven begingen was evenwel de rechters in de jaren 50 niet bekend en kon derhalve niet als een omstandigheid worden meegenomen bij de beoordeling van het gedrag van cliënten mede bepaalde.

In het licht van de nieuwe feiten over de politionele acties en het daaraan ontleende historisch besef was de veroordeling van cliënten onbestaanbaar. Het ernstige vermoeden bestaat dat de nieuwe feiten een strafuitsluitingsgrond hadden gevormd voor cliënten dan wel dat deze hadden geleid tot het oordeel dat het OM niet ontvankelijk was.