Introductie

De fiscale balans is een belangrijk hulpmiddel bij de bepaling van de winst die in een jaar in de heffing van inkomsten- of vennootschapsbelasting dient te worden betrokken1. Voor de jaarrekening – dit is de balans, de winst- en verliesrekening met de toelichting2 – zijn andere taken weggelegd. Zo noemt Burgert3 als fundamentele functies van de (gepubliceerde) jaarrekening4:

Het verschil in doelstelling leidt ertoe dat aan een jaarrekening andere eisen worden gesteld dan aan een fiscale balans. De jaarrekening dient op grond van artikel 2:362, eerste lid, BW volgens normen die in het maatschappelijk verkeer als aanvaardbaar worden beschouwd een zodanig inzicht te geven dat een verantwoord oordeel kan worden gevormd omtrent het vermogen en het resultaat. De in de jaarrekening opgenomen balans met toelichting geeft getrouw, duidelijk en stelselmatig de grootte van het vermogen en zijn samenstelling in actief- en passiefposten op het einde van het boekjaar weer5.

Indien in het kader van de heffing van inkomstenbelasting bij de berekening van de winst van het oudste nog openstaande jaar een fout wordt ontdekt in de eindbalans van het laatstvastgestelde jaar – welke fout niet kan worden hersteld door navordering, de betaling van gewetensgeld of door ambtshalve vermindering – komt men voor de keuze te staan deze onjuiste eindbalans als beginbalans voor het oudste nog openstaande jaar te nemen dan wel uit te gaan van een gecorrigeerde beginbalans. Zoals besproken in hoofdstuk 4, heeft de Hoge Raad in zijn arrest van 22 oktober 1952, B. 9293 voor dit keuzeprobleem een oplossing gegeven (foutenleer).

Een soortgelijk keuzeprobleem doet zich voor in het jaarrekeningrecht indien een fout wordt ontdekt in de eindbalans van de laatstvastgestelde jaarrekening6. Hierna wordt aandacht besteed aan de vraag op welke wijze het hiervóór geschetste keuzeprobleem in het jaarrekeningrecht wordt opgelost7. Met name zal worden onderzocht of in het jaarrekeningrecht een met de foutenleer vergelijkbaar leerstuk voorkomt. Daarbij neem ik tot uitgangspunt dat in de laatstvastgestelde jaarrekening een fout is gemaakt. Deze fout heeft ertoe geleid dat het eigen vermogen in de tot die jaarrekening behorende eindbalans onjuist is berekend. Bij de bespreking van de mogelijkheden deze fout te herstellen – dit herstel zal plaatsvinden in het oudste jaar waarvoor de jaarrekening nog niet is vastgesteld8 – maak ik onderscheid tussen fouten als gevolg van de toepassing van een onjuist stelsel (paragraaf 4.5.1) en andere fouten (paragraaf 4.5.2). Reden voor de afzonderlijke behandeling van deze fouten is dat aldus wordt aangesloten bij de in de praktijk van de jaarverslaggeving gemaakte splitsing tussen stelselwijzigingen – waartoe ook wordt gerekend de overgang van een stelsel dat niet of niet meer als aanvaardbaar wordt beschouwd naar een wel toelaatbaar geacht stelsel – en het herstel van (fundamentele) fouten9.