12.5.2 Intermezzo: differentiatie rechtsbescherming

Uit het arrest volgt dat belastingverhogingen in de opvatting van het Hof verschillen van de harde kern van het strafrecht. Het betreft zaken die niet hetzelfde stigma als het klassieke strafrecht met zich brengen. De eisen die art. 6 EVRM stelt in belastingzaken met een punitief element, hoeven niet zonder meer in volle omvang te gelden.4 De hoogte van de boete staat niet voorop. In § 35 van het arrest overweegt het Hof dat ‘[n]o established or authoritative basis has (…) emerged in the case-law for holding that the minor nature of the penalty, in taxation proceedings or otherwise, may be decisive in removing an offence, otherwise criminal by nature, from the scope of Article 6’.

De differentiatie in rechtsbescherming van verdachten naar gelang de aard van de punitieve sanctie, heeft niet de unanieme steun van de rechters in het Hof. In hun partly dissenting opinion bij het arrest gaan enkele rechters een stap verder, wanneer zij zich op het standpunt stellen dat lichte belastingverhogingen in ieder geval van art. 6 EVRM moeten worden uitgesloten. Het strafkarakter van bestuurlijke boetes in belastingzaken, zoals die volgt uit de zogenoemde Engel-criteria5, is volgens hen niet zo vanzelfsprekend als uit het arrest volgt. In belastingzaken zouden slechts substantiële bestuurlijke boetes een strafkarakter moeten hebben.6 De geringe verhoging in kwestie zou in de weg staan aan de toepasselijkheid van art. 6 EVRM. Het bepaalde in art. 1, lid 2, van het Eerste Protocol7 en de zaak Ferrazzini is voor hen aanleiding te constateren dat belastingen een bijzonder (rechts)gebied betreffen.8 Reden waarom het toepassingsbereik van art. 6 EVRM in belastingzaken met een punitief element, niet zo ruim zou mogen worden getrokken als het Hof in Jussila doet.

Duidelijk zal zijn dat dit standpunt meer aansluit bij de benaderingswijze van het Hof in O’Halloran en Francis (te weten een bijzonder regime), zij het dat daarin art. 6 toepasselijk was en het publieke belang rechtvaardigingsgrond is.

Barkhuysen en Van Emmerik merken in hun noot onder Jussila op dat het arrest kan worden onderschreven vanuit de wenselijkheid om te differentiëren waar het betreft het niveau van rechtsbescherming naar gelang de ingrijpendheid van de betrokken maatregel, maar dat het arrest juist op dit punt ook nieuwe vragen oproept.9 Heldere criteria aan de hand waarvan kan worden bepaald voor welke zaken een lichter regime geldt, geeft het Hof inderdaad niet. Evenmin maakt het de inhoud van het voorgestane, lichtere regime van art. 6 EVRM duidelijk. Het beperkt zich in wezen tot de overweging dat de normale eisen van art. 6 niet steeds in volle omvang van toepassing zijn. Gelet hierop kan niet worden uitgesloten dat het Hof vroeg of laat zal oordelen dat (ook) het in art. 6 belichaamde zwijgrecht en het niet-meewerkrecht niet in volle omvang zullen gelden in belastingzaken waarin een niet-substantiële boete aan de orde is.10 Omdat het recht tegen gedwongen zelfbelasting de kern van de ‘notion of a fair procedure’ vormt11, lijkt de ruimte voor verwatering van dit recht echter gering.

Niettemin neemt de kans hierop toe wanneer het gestandaardiseerde boetes betreft. De zojuist genoemde minderheidsopvatting ligt niet ver af van de eerder genoemde overwegingen van het Hof in Västberga Taxi Aktiebolag en Vulic, dat het massale karakter van de belastingheffing en de uniforme toepassing van sancties wegens onjuiste of onvolledige informatieverstrekking vereist, dat die sancties worden opgelegd op basis van gestandaardiseerde regels.12 Bij mijn weten heeft deze opvatting nadien niet tot concrete beslissingen c.q. toepassingen geleid voor wat betreft de onschuldpresumptie in art. 6, lid 2 EVRM dan wel een van de andere in art. 6 vastgelegde of belichaamde verdedigingswaarborgen (waaronder het recht tegen gedwongen zelfbelasting).

Gelet op de overwegingen waar het oordeel dat art. 6 EVRM niet is geschonden op steunt (zie hiervoor), geeft het arrest de verdragsstaten naar mijn oordeel niet veel ruimte om te differentiëren in beschermingsniveau, althans voor zover het de (zuivere) boetecomponent betreft. Meer in het algemeen zijn ‘s Hofs overwegingen in Jussila aanleiding om te veronderstellen dat zware boetes respectievelijk strafrechtelijke vervolging in fiscale zaken niet (snel) aan een bijzonder regime zullen worden onderworpen. Maar ook hier geldt dat arresten uit Straatsburg niet zo gemakkelijk zijn te begrijpen en men er vooral niet meer in moet lezen dan er werkelijk staat.13