4.2.4.3.2 Hof van Justitie

In zijn conclusie in de zaak Mercedes-Benz Financial Services UK heeft A-G Bobek erop gewezen dat art. 14 lid 2, onderdeel b Btw-richtlijn blijkens haar bewoordingen ziet op overeenkomsten die ertoe strekken de macht om als een eigenaar over een goed te beschikken over te dragen, maar waarbij de overgang van het eigendomsrecht wordt uitgesteld totdat de termijnen zijn betaald.1 Voor de toepassing van de leveringsgelijkstelling van art. 14 lid 2, onderdeel b Btw-richtlijn eist het Hof van Justitie daarom dat in de overeenkomst een uitdrukkelijk beding is opgenomen inzake de verkrijging van de eigendom van het goed door de wederpartij.2 Dat art. 14 lid 2, onderdeel b Btw-richtlijn niet het begrip ‘huurprijs’, maar ‘termijn’ gebruikt wijst erop dat deze bepaling geen betrekking heeft op zuivere huurovereenkomsten, omdat het begrip ‘termijn’ gangbaar is voor kredietovereenkomsten.3 A-G Bobek is van mening dat art. 14 lid 2, onderdeel btw-richtlijn ook van toepassing is indien voor de eigendomsovergang de eenzijdige verklaring van de koper nodig is dat hij de koopoptie wenst uit te oefenen.4 Het Hof van Justitie heeft die opvatting onderschreven, aangezien het een koopoptie als een uitdrukkelijk beding van eigendomsoverdracht heeft aangemerkt.5

Voor de toepassing van art. 14 lid 2, onderdeel b Btw-richtlijn is een uitdrukkelijk beding van eigendomsoverdracht niet voldoende. Op het moment van ondertekening moet uit de overeenkomst objectief gezien (lees: redelijkerwijs) ook duidelijk zijn dat een normale uitvoering van de overeenkomst tot automatisch gevolg heeft dat de eigendom van het goed overgaat.6 Uit de omstandigheid dat in art. 14 lid 2, onderdeel b Btw-richtlijn staat dat normaal het goed uiterlijk bij de betaling van de laatste termijn in eigendom wordt verkregen, kan slechts worden afgeleid dat betaling van het laatste bedrag van rechtswege de overdracht van het goed inhoudt.7 Het woord ‘normaal’ in art. 14 lid 2, onderdeel b Btw-richtlijn ziet op het voorzienbare verloop tot aan het einde van de looptijd van de overeenkomst indien partijen handelen zoals is overeengekomen.8 De mogelijkheid dat de eigendom bij buitengewone gebeurtenissen, zoals de beëindiging van de overeenkomst, niet overgaat staat derhalve niet aan toepassing van art. 14 lid 2, onderdeel b Btw-richtlijn in de weg.9 Het is duidelijk dat aan deze voorwaarde wordt voldaan bij overeenkomsten van het type huurkoop, waarbij de som van de termijnen die de huurkoper op grond van de overeenkomst moet betalen de gehele prijs dekt van het goed en de huurkoper op grond van de overeenkomst uiterlijk bij de betaling van de laatste termijn de eigendom automatisch verkrijgt.10 Echter, aan deze voorwaarde wordt volgens het Hof van Justitie ook voldaan indien slechts een koopoptie is opgenomen, maar deze optie reeds bij het aangaan van de overeenkomst in werkelijkheid de enige economische rationele keuze is.11 Door deze uitleg kan ook huurkoop of financial leasing met een koopoptie onder art. 14 lid 2, onderdeel b Btw-richtlijn vallen (zie paragraaf 4.2.4.4).

Het Mercedes-Benz Financial Services UK-arrest van het Hof van Justitie heeft de vraag opgeroepen of de Nederlandse leveringsgelijkstelling in art. 3 lid 1, onderdeel b Wet OB voor de afgifte van goederen ingevolge een overeenkomst van huurkoop richtlijnconform is.12 Berkhout is van mening dat in art. 3 lid 1, onderdeel b Wet OB duidelijk is afgeweken van art. 14 lid 2, onderdeel b Btw-richtlijn en dat die afwijking niet lijkt te kunnen worden gladgestreken met een richtlijnconforme interpretatie.13 Ook Wolf meent dat financiële leasing met een urgerende koopoptie in Nederland niet onder art. 3 lid 1, onderdeel b Wet OB valt.14 Ik deel de opvattingen van Berkhout en Wolf niet. Op grond van het Nederlandse civiele recht is de strekking om een eigendomsoverdracht te bewerkstelligen een belangrijk criterium voor de kwalificatie van een overeenkomst als huurkoop.15 Een dergelijke strekking wordt niet alleen aangenomen indien in de overeenkomst een verplichting tot koop is opgenomen, maar ook indien sprake is van een zogenoemde ‘urgerende’ koopoptie.16 Een urgerende koopoptie houdt in dat er in feite geen reëel alternatief bestaat voor het kopen. Hierbij kan met name gedacht worden aan de situatie waarin de koopsom zo laag is dat degene die de koopoptie heeft zichzelf zou benadelen indien deze optie niet wordt uitgeoefend.17 Bij een koopsom die in absolute zin verwaarloosbaar laag is, zoals een symbolisch bedrag, is het evident dat sprake is van een urgerende koopoptie.18 Echter, ook bij een koopsom die in absolute zin niet maar in relatieve zin (lees: in relatie tot de waarde van het goed) wel verwaarloosbaar laag is, kan sprake zijn van een urgerende koopoptie.19 Deze ruimere uitleg van het ‘strekkingscriterium’ van huurkoop maakt het mogelijk dat ook financial leasing met een urgerende koopoptie civielrechtelijk als huurkoop kwalificeert.20 Omdat op grond van het Nederlandse civiele recht ook bij een urgerende koopoptie, bijv. in een financial leasingovereenkomst, sprake kan zijn van huurkoop, acht ik de kans klein dat een vastgoedtransactie die op grond van art. 14 lid 2, onderdeel b Btw-richtlijn gelijkgesteld moet worden met een levering in Nederland niet als huurkoop wordt aangemerkt. Maar zelfs indien deze situatie zich zou voordoen, dan kan deze plooi naar mijn mening worden gladgestreken. De Hoge Raad heeft namelijk geoordeeld dat art. 3 lid 1, onderdeel b Wet OB in overeenstemming is met art. 14 lid 2, onderdeel b Btw-richtlijn.21 Dit betekent dat art. 3 lid 1, onderdeel b Wet OB naar het oordeel van de Hoge Raad richtlijnconform kan en dus ook moet worden uitgelegd.