4.5.2 Openbare uitspraak, mondelinge uitspraak?

Een veel bediscussieerde kwestie is of de openbaarheid der uitspraak inhoudt dat de uitspraak mondeling moet plaatsvinden. De verschillende versies van art. 6 EVRM geven aanleiding tot onduidelijkheid: de Franse versie spreekt van 'rendu publiquement', volgens de Engelse tekst wordt de uitspraak 'pronounced publicly'. Volgens de Nederlandse vertaling wordt de uitspraak 'gewezen'.

In art. 28 lid 1 Rv is thans zeer neutraal geformuleerd de bepaling opgenomen: 'De uitspraak geschiedt in het openbaar', hetgeen niet meer inhoudt dan een woordelijke herhaling van art. 121 Gw.1 Ten Berg-Koolen2 heeft voor het oude recht reeds aangetoond dat op grond van de wetsgeschiedenis moet worden aangenomen dat de wetgever geenszins de bedoeling heeft gehad de 'mondelinge' uitspraak van het vonnis tot constitutief element van dat vonnis te maken. Bovendien merkt zij op dat met het openbaar voorlezen van vonnissen de rechtsbescherming niet gediend is. Handhaving van de mondelinge uitspraak betekent slechts 'schijnbescherming'.

Zij vond daarbij meerdere schrijvers aan haar zijde.3 Daar komt bij dat de in de wet gestelde eis niet meer in overstemming is met de dagelijkse praktijk; deze stelt zich tevreden met de mededeling dát een beslissing is uitgesproken, en bij gerechten die geen mondelinge rol meer kennen gebeurt er zelfs helemaal niets meer mondeling. Uitspraken worden doorgaans op de datum van de uitspraak ter beschikking gesteld.4 Bezien wij hoe Europese en Nederlandse rechters tegen dit vraagstuk aankijken.

In de zaken Pretto, Axen en Sutter5 heeft het Europees Hof zich in de volgende bewoordingen uitgelaten:

Uit deze overwegingen kan men opmaken: dat het Europees Hof het tekstuele verschil tussen art. 6 EVRM en art. 14 IVBPR ten aanzien van de openbaarmaking van uitspraken rechttrekt door een niet letterlijke interpretatie van art. 6 EVRM, dat het mondeling uitspraak doen slechts één van de wijzen is waarop een beslissing in de openbaarheid kan worden gebracht, en ten slotte dat de wijze van openbaarmaking van de uitspraak in elk geval moet worden beoordeeld in het licht van de specifieke kenmerken van de betreffende procedure.6

Hoewel de overwegingen van het Europees Hof zich over alle soorten procedures uitstrekt, is in genoemde uitspraak telkens slechts de openbaarmakingseis in een procedure in hoogste instantie ten toets gekomen. De wijzen van openbaarmaking van rechterlijke beslissingen anders dan door een mondelinge uitspraak die daarbij volgens het Europees Hof door de beugel kunnen, zijn nederlegging ter griffie van de volledige tekst ten behoeve van iedere belangstellende, toezending van de tekst aan appellant, en beschikbaarstelling van de tekst ter griffie of ter parkette voor ieder die kan aantonen belanghebbende te zijn.

Onder verwijzing naar de drie genoemde uitspraken heeft de Hoge Raad in 1985 overwogen dat niet vereist is dat de uitspraak op een openbare terechtzitting wordt voorgelezen, doch voldoende is dat zij bijvoorbeeld in dier voege openbaar is dat zij vanaf een bepaalde aan de verschenen partijen tevoren bekend gemaakte dag ter griffie in geschreven vorm aanwezig is en dat zowel partijen als elke andere belanghebbende inzage en afschrift van die beschikking kunnen verkrijgen (het ging in casu om een verzoekschriftprocedure).7

Schokkenbroek vroeg zich af of de Hoge Raad de arresten van de Europees Hof wel juist geïnterpreteerde. Hij wees erop dat in de arresten Pretto, Axen en Sutter steeds een cassatie- of cassatie-achtige procedure aan de orde was en dat de vraag welke openbaarheidseis aan uitspraken in lagere (feitelijke) instanties gesteld moeten worden door het Hof uitdrukkelijk in het midden was gelaten. Hij meende dat aan andere dan cassatieprocedures zwaardere eisen moesten worden gesteld dan die welke het Hof in genoemde arresten formuleerde. Volgens hem waren de toezending van de tekst van een uitspraak aan appellant en de beschikbaarstelling daarvan aan belanghebbenden als wijze van openbaarmaking onvoldoende 'in procedures waarin de rechterlijke uitspraak meer substantie heeft dan bij een enkele vernietiging of bekrachtiging het geval is'.8

Terecht merkt De Werd op dat in recente arresten van het Europees Hof op dit punt echter van een zwaardere toetsing niet blijkt, integendeel.9

Hoewel de Hoge Raad, eerder op grond van de communis opinio en de rechtszekerheid dan op grond van tekst en geschiedenis van de wet, er aanvankelijk aan vasthield dat het vonnis tot stand kwam door de mondelinge uitspraak, erkende ook hij dat deze regel verregaand gerelativeerd moest worden. Van een mondelinge uitspraak was namelijk volgens hem ook sprake als het vonnis slechts gedeeltelijk werd voorgelezen dan wel met goedvinden van partijen voorlezing achterwege werd gelaten.10 Inmiddels is de Hoge Raad een stap verdergegaan door te erkennen dat, mede gelet op de huidige maatschappelijke opvattingen omtrent de openbaarheid van rechterlijke uitspraken en de beschikbaarheid daarvan voor het publiek, moet worden aangenomen dat in beginsel geen bezwaar bestaat tegen het op verzoek verstrekken van afschriften van die uitspraken.11 Volstaan kan derhalve worden met de beschikbaarstelling van de uitspraak aan eenieder. Met het mondeling uitspraak doen op een openbare terechtzitting is de openbaarheidseis niet wezenlijk gediend.12