5.3 Stelsel van onafhankelijk intern toezicht

De verplichting uit art. 22a Wta tot het instellen van een stelsel van onafhankelijk intern toezicht bij de OOB-accountantsorganisatie is een recent voorbeeld van aanvullende vereisten die aan de bedrijfsvoering van de accountantsorganisatie gesteld worden.1 De invoer van een stelsel van onafhankelijk intern toezicht beoogd bij te dragen aan het vergroten van de waarborgen voor een lange termijn beleid van de OOB-accountantsorganisatie dat gericht is op het effectief doorvoeren van noodzakelijke cultuurveranderingen en op kernkwaliteiten als integriteit, onafhankelijkheid en vakbekwaamheid, waardoor naar verwachting ook de kwaliteit van de controlewerkzaamheden zal verbeteren.2 Deze doelstelling heeft de vooronderstelling in zich dat de cultuur binnen de accountantsorganisatie niet goed is en verbetering behoeft. En hoewel er maatschappelijke consensus lijkt te bestaan over de noodzaak van cultuurverandering en het nut van de invoer van een intern toezichtsorgaan binnen de accountantsorganisatie merk ik op dat (wetenschappelijke) onderbouwing voor deze aanname vooralsnog ontbreekt.3 Zo is op het moment van opstellen van de MvT bij de Wet aanvullende maatregelen accountantsorganisaties bijvoorbeeld al wel het AFM-onderzoek naar de opzet van de door de OOB-accountantsorganisatie beoogde cultuurverandering verschenen, maar ontbreken de onderzoeksresultaten die zien op de werking en naleving ervan in de praktijk.4 Bovendien bevat de doelstelling bij art. 22a Wta een mijns inziens opmerkelijke tegenstrijdigheid in borging van het lange termijn beleid dat (gelijktijdig) gericht is op cultuurverandering. Hoewel het veranderen van de cultuur een tijdrovend proces kan, en waarschijnlijk zal, zijn, is – naar mijn mening – lange termijn beleid dat zich richt op verandering geen duurzaam beleid. Het is voor de OOB- accountantsorganisatie beter om het lange termijn beleid te richten op hetgeen beoogd wordt te bereiken. Veranderen zou daarbij niet het doel maar het middel moeten zijn om te komen tot een cultuur waarin kwaliteit centraal staat.

Juist bij het voorstel tot invoer van een onafhankelijk intern toezichtsorgaan binnen een accountantsorganisatie zou (wetenschappelijke) onderbouwing voor die invoering op zijn plaats zijn omdat een accountantsorganisatie een bijzonder type organisatie is. Zoals ik hiervoor (par. 4.3.) al aanstipte is de (openbare) maatschap van oudsher de rechtsvorm van de accountant als vrije beroepsbeoefenaar.5 In de hedendaagse praktijk komt de rechtsvorm maatschap nog maar weinig voor, nog slechts 6% van de accountantsorganisaties maakt gebruik van deze rechtsvorm.6 De maatschapsstructuur is echter nog wel herkenbaar bij veel accountantsorganisaties.7 Zo wordt de functie van maat vervuld door praktijkvennootschappen waar accountants direct of indirect 100% van de aandelen in houden.8 De MCA duidt de maatschapsstructuur als ‘wicked problem’, een van de onderbelichte oorzaken van de problemen binnen de accountancysector.9 De MCA noemt hierbij de wrijving die kan bestaan bij de winstverdeling tussen de controle- en adviespraktijk binnen de organisatie en de negatieve impact die het verdien- en businessmodel op het gedrag van accountants kan hebben.10 Het besturingsmodel van een accountantsorganisatie waarin partners tegelijk zowel aandeelhouder, bestuurder en beroepsbeoefenaar (kunnen) zijn, kan frictie veroorzaken vanwege de verschillende, soms botsende, belangen die met elk van deze rollen samenhangen. Door het stellen van wettelijke vereisten aan de bedrijfsvoering van de accountantsorganisatie wordt getracht tegenstrijdige belangen te mitigeren alsmede de controlewerkzaamheden van de accountant te ondersteunen en zo (indirect) bij te dragen aan de ontwikkeling van de kwaliteit van de controlewerkzaamheden. Maatregelen op het gebied van governance worden, veelvuldig gebruikt door de wetgever mede omdat ze geaccepteerd worden door betrokkenen en geacht worden een positief effect teweeg te brengen.11 In hoofdstuk 7 ga ik nader in op de voor- en nadelen van de maatschapsstructuur en de doelmatig- en doeltreffendheid van het invoeren van onafhankelijk intern toezichtsorgaan bij Nederlandse OOB-accountantsorganisaties.