3.4.5.4 Ambtshalve toetsing

In de vorige paragraaf is kort de richtlijnconforme uitleg genoemd. Het HvJ EG heeft bepaald/bevestigd dat de nationale wet niet alleen richtlijnconform moet worden uitgelegd, maar dat de rechter in bepaalde gevallen ook ambtshalve moet toetsen of een beding oneerlijk is.1

In een rapport van de redactieraad van het LOVCK&T (Landelijk Overleg Vakinhoud Civiel en Kanton & Toezicht) wordt ambtshalve toetsing als volgt gedefinieerd:

De genoemde ambtshalve toetsing of bedingen in algemene voorwaarden onredelijk bezwarend zijn, is terug te lezen in diverse uitspraken.3

Na de arresten van het HvJ EU inzake de ambtshalve toetsing door de nationale rechter aan de Richtlijn Oneerlijke bedingen, bleef onduidelijkheid bestaan over de vraag hoe ver die verplichting rijkt. Mag de rechter bijvoorbeeld buiten de rechtsstrijd van partijen treden? En valt een huurovereenkomst wel onder het bereik van deze richtlijn die met name lijkt te zien op kooptransacties (in de Nederlandse vertaling van de Richtlijn Oneerlijke bedingen wordt gesproken over de consument enerzijds en de verkoper anderzijds)? Hof Amsterdam heeft op 30 september 2011 deze vragen4 in een arrest opgenomen en voorgelegd aan het HvJ EU met het verzoek de vragen te beantwoorden.5 Op 30 mei 2013 zijn de vragen beantwoord (een verklaring voor recht door het HvJ EU).6

Het HvJ EU maakt in de gegeven antwoorden duidelijk dat de Richtlijn Oneerlijke bedingen niet alleen bedoeld is voor kooptransacties en dat zij ook ziet op algemene voorwaarden bij een huurovereenkomst voor woonruimte (aangeduid als ‘algemene bepalingen’) tussen een voor privédoeleinden handelende particulier en een beroepsbeoefenaar in de vastgoedsector.7

Daarnaast beantwoordt het HvJ EU de vraag, of de rechter ook ambtshalve moet toetsen indien dit buiten de rechtsstrijd (in casu het grievenstelsel) valt. Het antwoord luidt dat de nationale rechter, wanneer hij op grond van de nationale regels ambtshalve mag toetsen aan de regels van de openbare orde, deze bevoegdheid ook moet uitoefenen om ambtshalve te toetsen aan de Richtlijn Oneerlijke bedingen.8 Als de conclusie vervolgens is dat het beding, dat ambtshalve getoetst is, onredelijk bezwarend is, moet de rechter het beding ambtshalve vernietigen.9 Als het onredelijk bezwarende beding een boetebeding betreft, is matiging van de boete onvoldoende.10

Kortom: het is sinds 30 mei 2013 duidelijk dat ambtshalve toetsing aan de voornoemde Richtlijn door de rechter verplicht is, als de rechter op grond van Nederlandse regels ambtshalve kan toetsen aan regels van de openbare orde. Hof Amsterdam, dat de vragen aan het HvJ EU had voorgelegd, beslist aan de hand van het voornoemde vervolgens dat hij ambtshalve kan toetsen.11

Op 13 september 2013 volgt een arrest van de Hoge Raad inzake een andere kwestie.12 Onderwerp van het geschil zijn algemene voorwaarden bij een aannemingsovereenkomst. De Hoge Raad heeft de beantwoording van de vragen door het HvJ EU afgewacht en overweegt aan de hand daarvan:

De Hoge Raad geeft derhalve aan dat een hof in hoger beroep ook het recht van openbare orde moet toepassen buiten de ingediende grieven, tenzij tegen de toe- of afwijzing van de desbetreffende vordering in hoger beroep niet wordt opgekomen.14

De Hoge Raad wijst vervolgens op 26 februari 2016 een arrest waarin nader wordt ingegaan op het grievenstelsel versus de ambtshalve toetsing.15 De Hoge Raad benoemt daarbij dat er discussie is ontstaan na het zojuist geciteerde arrest uit 2013 en schept duidelijkheid:

Ofwel: ook in hoger beroep moet ambtshalve aan de Richtlijn Oneerlijke bedingen getoetst worden zodra de huurder vernietiging vordert van de uitspraak in eerste aanleg.

Na de genoemde arresten passen de Nederlandse rechters de ambtshalve toetsing veelvuldig op het gebied van huurrecht, met name ten aanzien van contractuele boetes, toe. Een voorbeeld is17 een arrest van Hof ’s-Hertogenbosch, waarin het hof tot ambtshalve toetsing van een boetebeding in de algemene bepalingen bij een huurovereenkomst overgaat, nu de huurovereenkomst onder de werking van de Richtlijn 93/13/EEG valt.18