2.6.2 De schaduwwerking van (wettelijke) regels

In de inleiding van deze paragraaf werden onderzoekers Mnookin en Kornhauser en rechtssocioloog Galanter al genoemd in verband met het fenomeen dat de invloed van juridische regels verder reikt dan alleen de rechtszaal. Eerstgenoemden onderzochten de werking van echtscheidingsprocedures in de praktijk. Zij introduceren de term ‘private ordering’ om aan te geven dat in het geval van echtscheidingen sprake is van een belangrijke rol van rechtsregels op onderhandelingen buiten de rechtszaal. De primaire rol ligt dan in het bieden van een kader waarbinnen scheidende stellen zelf hun rechten en verantwoordelijkheden na scheiding kunnen vaststellen. Zij komen tot de conclusie dat partijen zich vaak pas tot de rechtbank wenden wanneer de kwestie in een zodanig stadium van onderhandeling is gekomen dat deze gereed is voor ‘afstempelen’ door het gerecht. De onderzoekers benoemen een voordeel van onderhandelen boven een gerechtelijke procedure, dat ook opgeld kan doen bij onderhandelingen na een conservatoir beslag, namelijk dat de risico's en onzekerheden van een juridische procedure, waaraan een alles of niets consequentie verbonden kan zijn, hiermee kunnen worden voorkomen. In de situatie van conservatoir beslag is echter ook sprake van een keerzijde, en dat is dat de beslagen partij in een achterstandpositie kan komen te verkeren indien het beslag knellend en/of onrechtmatig is: de voordelen van onderhandelen ten opzichte van een procedure zijn dan niet gelijk verdeeld en werken primair ten gunste van de beslaglegger. Een ander aspect van schaduwwerking van het rechtssysteem wordt bij conservatoir beslag gevormd door de mogelijkheden om zich van een onrechtmatig beslag te kunnen ontdoen. Is sprake van een reële mogelijkheid om een beslag te voorkomen of ongedaan te maken, dan zal de schaduwwerking hiervan de positie van de beslagene in onderhandelingen versterken. Is dit niet het geval, dan staat de beslagene die goede redenen heeft om zich tegen het beslag te verzetten, als gevolg van de hier bedoelde schaduwwerking in onderhandelingen met de rug tegen de muur.

Rechtssocioloog Galanter heeft onderkend dat onderhandelen en procederen geen onderscheiden processen zijn, maar onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden. Deze auteur hanteert hiervoor de term ‘litigotiation’, hetgeen staat voor het strategisch uitonderhandelen van een compromis met inzet van rechtsregels, procedureregels, vertraging, kosten en onzekerheden als in te zetten elementen. Voor de situatie van conservatoir beslag geldt bij uitstek dat onderhandelen en het verkrijgen van een sterke positie in die onderhandeling voor de beslaglegger een belangrijk motief vormen om tot het leggen van conservatoir beslag over te gaan. De rechtsregels vormen, door het ingrijpende karakter van het conservatoir beslag, een slagschaduw voor de beslagene. Een en ander komt nader aan de orde in het hoofdstuk over verlofverlening, in het bijzonder bij de redenen waarom om verlof tot het leggen van beslag wordt verzocht.