4.3.4 Tolerantie

Het liberaal gezindtepluralisme gaat ook uit van een Lockeaanse interpretatie van tolerantie. Liberalen staan uitzonderingen toe op algemeen geldende regels indien die worden ingegeven door religieuze overwegingen. Deze tolerantie is in de visie van Locke echter niet voor elke religieuze overtuiging weggelegd. Wanneer Locke in zijn A letter concerning toleration spreekt over tolerantie, dan heeft dit vrijwel altijd betrekking op individuen die behoren tot een bepaalde kerk. Zo stelt hij onder meer:

Locke spreekt nergens over de bescherming van het individuele geweten los van een bepaald institutioneel religieus collectief. Tolerantie lijkt in de opinie van Locke dus vooral betrekking te hebben op het collectief in de vorm van publieke erkende vereniging. Locke-‘kenner’ Israel stelt:

Men zou kunnen zeggen dat Locke vasthoudt aan een bepaalde objectiviteit van godsdienst, in de zin dat hij onder godsdienst alleen de algemeen bekende traditionele en geïnstitutionaliseerde godsdiensten verstaat. De reden voor deze objectiviteit ligt vermoedelijk in het gegeven dat bij Locke tolerantie wordt ingegeven door natuurrechtelijke opvattingen (met een christelijke achtergrond).3 Hij ging ervan uit dat het voor elk mens van het grootste belang was dat zijn onsterfelijke ziel gered werd. Locke had weinig op met denkbeelden die deze vooronderstelling niet erkennen. Hij vond dat voor mensen met deze denkbeelden de rechtvaardiging voor tolerantie kwam te ontvallen. Israel vat Lockes zienswijze als volgt samen:

Terecht merkt Israel op dat voor veel mensen niet geldt dat het redden van hun ziel hun grootste zorg is.4 Hebben deze mensen dan geen recht op tolerantie? Het is onduidelijk wat in de visie van Locke de vrijheid is van diegenen die behoorden tot niet erkende religies of sekten, zoals deïsten, agnosten, sceptici of onverschilligen.

We kunnen concluderen dat aan Lockes tolerantiebegrip een juridisch begrip van godsdienst ten grondslag lag dat een grens bereikt waar het gaat om mensen die niet bij een gevestigd kerkgenootschap zijn aangesloten en niet deelnemen aan welke eredienst dan ook, of wier denkbeelden fundamenteel verschillen van de gevestigde geloofsdogma’s.5 Zijn juridische begrip van godsdienst lijkt niet van toepassing te zijn op individuele, excentrieke of singuliere geloofsuitingen. Het betreft enkel publiekelijk erkende, welomschreven, geïnstitutionaliseerde vormen van geloofsuitoefening.6 Overigens betwijfelt Locke het bestaan van mensen met een volledig singulier geloof:

Dat Lockes juridische begrip van godsdienst slechts uitging van publiekelijk erkende, welomschreven, geïnstitutionaliseerde vormen van geloofsuitoefening kunnen we verklaren vanuit de tijdsgeest. Taylor beschrijft dat tussen de 16e en 19e eeuw een verandering plaatsvindt in de wijze waarop in de westerse samenlevingen door de meerderheid van de mensen godsdienst wordt uitgelegd. Er zou sprake zijn van een overgang van een theocratische samenleving waar kerk en staat met elkaar zijn verweven en waarin men geloofde in een natuurlijke hiërarchische orde die door God was goedgekeurd, naar een samenleving waarin de gezindtecultuur dominant wordt. We kunnen deze gezindten omschrijven als gevestigde religieuze stromingen. Kenmerk van deze gezindtecultuur is volgens Taylor dat men omdat de eigen kerk niet alle gelovigen omvat, beseft tot een ruimer, minder gestructureerd geheel te horen dat dit wel doet. Met andere woorden, de gezindten zien de verschillen met andere groepen niet als een kwestie van buigen of barsten maar ze tolereren elkaar omdat ze erkennen dat ze ‘one nation under God’ zijn, in de zin dat ze handelen volgens Gods wil door hun staat op te bouwen en in stand te houden. Uiteraard verwijst Taylor hier naar de Verenigde Staten maar hij stelt dat dit mechanisme ook heeft gewerkt in andere westerse samenlevingen.8

In het verleden is ook in Nederland de invloed van het Lockeaanse perspectief op tolerantie en het daarbij behorende godsdienstbegrip sterk geweest. Een duidelijk kenmerk hiervan is de Grondwet van 1815 waarin artikel 191 was opgenomen. In deze bepaling stond ‘Aan alle godsdienstige gezindheden in het Koningrijk bestaande, wordt gelijke bescherming verleend.’ Deze bepaling gaat dus uit van de reeds in het koninkrijk gevestigde godsdiensten. Voor nieuwe of atypische godsdiensten was geen plaats. Op grond van deze bepaling trad koning Willem I op tegen één van de eerste calvinistische kerksplitsingen9 in Nederland, namelijk de Afscheiding uit 1834. Omdat de ‘afgescheidenen’ niet door de overheid als kerkgenootschap werden erkend liet Willem I ze vervolgen.

Het Lockeaanse perspectief op tolerantie zien we in de huidige Nederlandse rechtsorde in het kader van het grondrecht van de godsdienstvrijheid tot op zekere hoogte terug in de jurisprudentie van het EHRM waarin de eis gesteld wordt dat een godsdienst of levensovertuiging moet worden gekenmerkt door ‘een zekere graad van overreding, ernst, cohesie en belangrijkheid’.10 Met vage opinies of ideeën neemt men geen genoegen. Er moet sprake zijn van een identificeerbare religie of overtuiging. Het EHRM beschrijft zaken die een directe expressie zijn van godsdienst of levensovertuiging als ‘(…) acts of worship or devotion forming part of the practice of a religion or a belief in a generally accepted form’.11 Traditionele uitingen of gedragingen worden op grond van deze overwegingen, omdat ze immers algemeen aanvaard zijn, makkelijker als godsdienstig gekwalificeerd dan overige uitingen en gedragingen.