6.6.2 De huidige wettelijke regeling van onverenigbaarheden

Artikel 44, eerste lid, Wrra bepaalt dat rechterlijke ambtenaren en raio’s gedurende de binnenstage niet tevens advocaat, procureur of notaris kunnen zijn dan wel anderszins van het verlenen van rechtskundige bijstand een beroep maken.1 Het verbod geldt niet voor rechter-plaatsvervangers. Via schakelbepalingen in de Beroepswet en de Wet bestuursrechtspraak bedrijfsorganisatie geldt deze regeling ook voor rechters van de CRvB en het CBB. Deze bepaling vervangt het zogenoemde hoofdbetrekkingenverbod van artikel 8 RO (oud).2 Daarnaast geldt voor alle nevenbetrekkingen een meldings- en registratieplicht (art. 44 leden 2 en 3 Wrra). De mogelijkheid tot het vervullen van nevenfuncties door rechters diende volgens de wetgever zo min mogelijk te worden beperkt. Onduidelijk blijft waarom dat als uitgangspunt heeft te gelden. Voorop staat volgens de regering dat de eigenlijke functievervulling in kwantitatieve zin niet in gevaar komt.3 Er moet immers voldoende tijd overblijven om het rechterlijke ambt te vervullen.

Indien een nevenbetrekking een zo groot tijdsbeslag op een rechter legt, dat de vervulling van zijn ambt in gevaar komt, kan vervulling van de nevenbetrekking onwenselijk zijn.4 De wetgever heeft het tijdscriterium dus herhaaldelijk voorop gesteld. Die uitleg is een erfenis van het oude hoofdbetrekkingenverbod. Niettemin is het uitgangspunt dat de regeling van artikel 44 Wrra dient ter verzekering van de zuiverheid van verhoudingen in het algemeen, en van het vertrouwen in de rechterlijke macht, de onafhankelijkheid en onpartijdigheid en het vertrouwen daarin in het bijzonder.5 Ook de Staatscommissie Herziening Rechterlijke Organisatie ging er van uit dat het oude hoofdbetrekkingenverbod gefundeerd was op de overweging dat de genoemde functionarissen in vele gevallen belangen van een bepaalde partij of cliënt te behartigen hebben en daarom met een zekere eenzijdigheid, zo niet partijdigheid, te werk zullen gaan, wat ongewenste gevolgen zou kunnen hebben wanneer dezelfde functionarissen als rechter zouden optreden.6 In die visie staat de onpartijdigheid van de rechter terecht voorop. Daarnaast speelt het vertrouwen van burgers in de (onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de) rechterlijke macht een belangrijke grond voor de huidige regeling. Dat laatste hangt samen met het vereiste van objectieve onpartijdigheid, zoals dat voortvloeit uit de jurisprudentie van het EHRM.

De wet verbiedt niet als zodanig dat een rechter tegelijkertijd een functie vervult in een ander overheidsorgaan. Artikel 45 Wrra verplicht functionele autoriteiten bij gerechten zelfs om rechterlijke ambtenaren gelegenheid te geven tot het bijwonen van vergaderingen en verrichten van werkzaamheden die voortvloeien uit een benoeming of verkiezing in een publiekrechtelijk college, tenzij het belang van een goede taakvervulling zich daartegen verzet.7 Hierbij kan gedacht worden aan een lidmaatschap van een vertegenwoordigend orgaan op decentraal niveau zoals een gemeenteraad of Provinciale Staten, maar ook aan de Eerste Kamer. Ten aanzien van het lidmaatschap van de Tweede Kamer wordt doorgaans aangenomen dat het de facto om een voltijds functie gaat, die daarom niet gecombineerd kan worden met een functie als rechter.8 Dat argument is echter van heel andere aard dan dat deze twee functies uit principieel oogpunt – namelijk als uitvloeisel van de machtenscheiding (of de institutionele onafhankelijkheid van de drie overheidsmachten) en de onpartijdigheid van de rechter – niet tegelijkertijd kunnen worden uitgeoefend. Leden van de Eerste Kamer kunnen dus tegelijkertijd actief rechter en actief Kamerlid zijn:

Die laatste functiecombinatie komt in de praktijk ook voor.10 Bij de laatste Eerste Kamerverkiezingen is hiervoor de nodige aandacht in de media geweest, die de discussie over deze dubbelfunctie weer heeft aangezwengeld.11 Hierop kom ik terug in § 6.6.4.