3.3.4.1 Recht op tegenspraak ten aanzien van processtukken

Conform de Straatsburgse hoofdregel uit het Ruiz Mateos-arrest luidt het uitgangspunt dat de rechter slechts beslist aan de hand van stukken tot kennisneming waarvan en uitlating waarover aan partijen voldoende gelegenheid is gegeven.1 Volgens A-G Vranken in zijn conclusie voor HR 12 februari 1993, NJ 1993, 596 geldt dit uitgangspunt onverkort voor zowel dagvaardings- als verzoekschriftprocedures en is hier sprake van vaste rechtspraak en heersende opvatting. Het uitgangspunt ligt voor de rekestprocedure ten grondslag aan art. 290 Rv, bepalende dat de verzoeker en iedere belanghebbende recht hebben op inzage en afschrift van het verzoekschrift, de verweerschriften, de op de zaak betrekking hebbende bescheiden en de processen-verbaal.

De (kort) vóór of bij gelegenheid van een terechtzitting overgelegde stukken kunnen daarbij een probleem vormen.2 In een recent arrest heeft de Hoge Raad dienaangaande de norm gesteld.3 Zolang het gaat om stukken waarvan de aard en omvang klaarblijkelijk geen beletsel vormen om daarvan binnen de beschikbare tijd kennis te nemen en daarop adequaat te reageren, mag de rechter, zeker als tegen de overlegging van deze bescheiden geen bezwaar is gemaakt, zonder meer aannemen dat aan de hierboven geformuleerde (en door de Hoge Raad als fundamentele regel van hoor en wederhoor bestempelde) eis is voldaan. Als het echter gaat om bescheiden waarvan reeds de aard en omvang, gelet op het tijdstip waarop zij zijn overgelegd, het vermoeden wettigen dat tot de betrokken terechtzitting, de tijd en gelegenheid voor een behoorlijke kennisneming ervan en een deugdelijke voorbereiding van verweer ertegen hebben ontbroken, dient de rechter - ambtshalve - erop te letten dat aan de hiervoor bedoelde eis is voldaan en een daarmee in overeenstemming zijnde beslissing te geven waarvan, met het oog op de controle door de hogere rechter van de naleving van dit fundamentele beginsel, uit vonnis of arrest of uit het proces-verbaal van de zitting dient te blijken. In het bijzonder moet worden vermeld hetzij dat de rechter een bepaalde maatregel te dezer zake heeft genomen op grond waarvan kan worden aangenomen dat voormelde kennisneming en voorbereiding alsnog hebben kunnen plaatsvinden, hetzij dat de wederpartij ermee heeft ingestemd dat de rechter zonder een zodanige maatregel met het stuk rekening zou kunnen houden.

Zoals A-G Wesseling-van Gent en annotator Snijders constateren ontbreken op dit punt 'hard and fast rules', het hangt van de omstandigheden af. Om het cryptisch te zeggen: één A4-tje met technische gegevens een paar dagen voor een zitting kan meer voorbereiding vergen dan twintig luchtig-illustratieve sheets die eerst bij pleidooi worden getoond.4 De tweeweken-regel van art. 1.12 van het Landelijk Rolreglement (LRr) voor het overleggen van producties vóór comparitie of pleidooi is niet meer dan indicatief.5

Wordt een stuk door een partij (buiten de zitting) in het geding gebracht zonder dat blijkt dat daarvan afschrift is gegeven aan de wederpartij, dan wel dat deze van de nederlegging ter griffie mededeling heeft gedaan op de voet van art. 85 (art. 147 (oud)) Rv, en de rechter dientengevolge betwijfelt of de wederpartij van het in het geding gebrachte stuk kennis heeft, dan rust op de rechter de ambtshalve plicht de wederpartij ervan op de hoogte te brengen dat het betreffende stuk behoort tot de hem overgelegde stukken van het geding en behoort hij die partij in de gelegenheid te stellen zich desgewenst over dit stuk uit te laten.6

In kort geding gelden de hier geformuleerde regels onverkort,7 zij het dat in de dikwijls hectische kortgedingpraktijk van een flexibele toepassing daarvan sprake zal zijn.