11.2 Redelijkerwijs is een behoorlijke rechtsbedeling ook zonder verschaffing van de gevraagde gegevens gewaarborgd

In par. 2.2.2 is uiteengezet waarom ik het niet eens ben met de zinsnede dat de bescheiden niet ter inzage verstrekt hoeven te worden indien 'redelijkerwijs aangenomen kan worden dat een behoorlijke rechtsbedeling ook zonder verschaffing van de gevraagde gegevens is gewaarborgd'. Een behoorlijke motivering waarom het inzagerecht moet worden achtergesteld bij andere mogelijke bewijsmiddelen als het getuigenverhoor, is door niemand gegeven. Het tegendeel lijkt eerder het geval; er is volop literatuur over de twijfelachtige betrouwbaarheid van getuigenverklaringen. Veel andere bewijsmiddelen dan bescheiden (waaronder mede worden verstaan op een gegevensdrager aangebrachte gegevens, dus ook geluid- en videoopnames) en getuigen zijn er niet. Niet alleen getuigen, maar ook bescheiden zijn niet zonder meer betrouwbaar; alles kan gemanipuleerd worden, maar in abstracte heb ik toch meer vertrouwen in bescheiden als bewijsmiddel dan in getuigenverklaringen als bewijsmiddel. Lindijer is in nr. 212-213 van mening dat ook indien een partij zich niet beroept op een bepaald stuk, zij toch gehouden kan zijn (een afschrift van) dat stuk in het geding te brengen.1 Ook daaruit blijkt niet dat er sprake is van subsidiariteit. Eerder het tegendeel: voor stukken geldt kennelijk een norm die niet geldt voor getuigen: er is tot op vandaag niemand die heeft verdedigd dat indien partij A weet dat getuige Z zijn stellingen ontkracht, A op de wetenschap van die getuige moet wijzen. Lindijer verdedigt verder terecht dat de eisen van een goede procesorde onder omstandigheden kunnen meebrengen dat een partij in hoger beroep terstond alle beschikbare bescheiden dient over te leggen, of althans gemotiveerd moet stellen waarom bepaalde bescheiden ontbreken, waarmee het mij voorkomt dat het failliet van in elk geval deze zinsnede in lid 4 is uitgesproken. Ook uit een groot deel van onderstaande jurisprudentie kan worden afgeleid dat de rechters geen grote waarde hechten aan deze zinsnede in lid 4.

Linssen lijkt dit bestanddeel wel belangrijk te vinden. Hij is van mening dat nadat aan de bestanddelen van art. 843a lid 1 Rv is getoetst, nog aan dit onderdeel van lid 4 getoetst moet worden.2 Hij schrijft verder dat indien de rechter het getuigenbewijs overtuigend oordeelt, de beginselen van een behoorlijke procesorde en het beginsel van equality of arms er niet aan in de weg staan dat de rechter het niet nodig oordeelt te bevelen dat een afschrift van het schriftelijk bewijs wordt verstrekt. Hierbij miskent hij dat de rechter, behoudens in het geval van het zogeheten `voorshandse oordeel', geen tussenoordelen geeft omtrent de bewijswaardering. Indien na de enquête het geleverde bewijs wordt gewaardeerd, zal er meestal eindvonnis worden gewezen. De rechter zal tot op heden in elk geval niet in een tussenvonnis oordelen dat het bewijs nog onvolkomen is en de bewijsleverende partij in staat stellen om een vordering ex art. 843a Rv in te stellen.3

Ekelmans vindt dit bestanddeel vooral niet erg praktisch. Iets met stukken bewijzen is immers minder bewerkelijk dan door middel van getuigen. Waar volgens hem uit de jurisprudentie blijkt dat er bij de rechters geen sprake is van grote ontvankelijkheid voor verwijzing naar getuigenverhoren indien een verzoeker inzage vraagt, noemt hij dit een terechte opvatting.4

Zoals hiervoor opgemerkt, is er inmiddels de nodige jurisprudentie over de vraag of de vordering tot inzage moet worden afgewezen omdat redelijkerwijs een behoorlijke rechtsbedeling ook zonder verschaffing is gewaarborgd.

Zo zijn er de nodige uitspraken over de vraag of de vordering tot inzage moet worden afgewezen als de andere partij stelt dat een getuigenverhoor tot de mogelijkheden behoort. De antwoorden in de jurisprudentie op deze vraag zijn niet gelijk. Zo overweegt het hof Den Bosch in een zaak waarin 7 jaar daarvoor een onderzoek is geweest dat is neergelegd in een rapport, dat al op grond van dit tijdsverloop een verhoor van getuigen niet meer als substituut kan dienen van terbeschikkingstelling van het rapport. De inhoud van een getuigenverklaring is immers afhankelijk van wat de getuige zich herinnert omtrent hem bekende, uit 1997 daterende feiten, waarbij niet onaannemelijk is dat de betrokken partijen niet alle details zullen hebben onthouden. Daar tegenover staat dat in het rapport die feiten in 1997 zijn vastgelegd en het rapport dus een authentieke bron vormt. Het genuanceerde beeld dat het rapport kan verschaffen, kan niet eenvoudig door het horen van getuigen worden verkregen.5 Het lijkt mij dat aldus eigenlijk is geanticipeerd op wat de getuigen zich mogelijk nog herinneren, waarmee een voorbeeld is gegeven van de botsing van deze zinsnede met het prognoseverbod.6 Overigens is hier natuurlijk juist sprake van een omgekeerde situatie: het hof neemt aan dat een ander bewijsmiddel, met name getuigen, niet tot een behoorlijke rechtsbedeling zal leiden.

Er wordt echter ook regelmatig overwogen dat een getuigenverhoor mogelijk is, waarna de gevorderde inzage wordt worden afgewezen. Zo onder meer hof Arnhem,7 rechtbank Amsterdam,8 rechtbank Zutphen,9 en rechtbank Assen10

Het lijkt erop dat als de bewijslast op de andere partij rust, of als het antwoord op de vraag wie bewijs moet leveren nog niet duidelijk is, de vordering tot inzage wordt afgewezen. Hierbij wordt, vooral impliciet, waarschijnlijk aansluiting gezocht bij het criterium dat een behoorlijke rechtspleging ook zonder verschaffing van de gevraagde gegevens is gewaarborgd. Aldus vermoedelijk de rechtbank Rotterdam11 rechtbank Den Bosch,12 hof Den Haag13 en rechtbank Utrecht.14

Het verweer van een verkoper van appartementen die de bouwtekeningen bezit waarvan inzage wordt gevorderd, inhoudende dat die tekeningen ook bij de afdeling Bouw en Woningtoezicht van de gemeente ter inzage liggen, wordt gepasseerd omdat ook de verkoper er belang bij heeft dat er duidelijkheid komt omtrent de gestelde gebreken zodat het in strijd is met hetgeen de verkoper maatschappelijk betaamt om zich thans als het ware te verschuilen achter de mededeling dat bepaalde stukken openbaar zijn. De rechtbank stelt verder dat deze proceshouding het bereiken van een oplossing onnodig bemoeilijkt.15

Het is goed mogelijk dat meerdere partijen de stukken waarvan inzage wordt gevorderd, bezitten. Art. 843a Rv kent geen regel welke partij in zo'n geval als eerste moet worden aangesproken. Ik ben van mening dat in zo'n geval elke persoon die de informatie bezit, kan worden aangesproken om inzage te verschaffen, en wel des dat als de ene persoon inzage heeft gegeven, de andere van deze plicht is bevrijd. Er is sprake van nevenschikkendheid. De rechtbank Amsterdam overweegt in zo'n geval waarbij enkele banken de informatie hebben, maar de curator in het faillissement van het bedrijf KPNQwest ook, dat de keuze van eiseres om de inzagevordering tegen de banken in te stellen begrijpelijk is en niet onredelijk. Het feit dat A, de partij die inzage vordert, voordat hij die inzagevordering instelde al wist dat de banken hun gepretendeerde vordering op A al hadden overgedragen maakt dit niet anders.16

Het is niet altijd duidelijk of een gerecht een eigen criterium hanteert of slordig formuleert. De rechtbank Amsterdam oordeelt bijvoorbeeld dat het bij de toepassing van art. 843a Rv moet gaan om bepaalde bescheiden waarin informatie is vervat die eiser niet op een andere manier kan verkrijgen.17 Deze formulering lijkt in te houden dat de rechtbank van oordeel is dat een vordering alleen maar kan worden toegewezen als de informatie op geen enkele andere manier is te verkrijgen. Aldus legt het een maatstaf aan die niet overeenkomt met de woorden in de Memorie van Toelichting. Die houden namelijk wat dit betreft in dat een vordering kan worden afgewezen indien aangenomen kan worden dat het bewijs van de betreffende feiten redelijkerwijs langs andere weg, bijvoorbeeld door het horen van getuigen, kan worden verkregen.18

Het lijkt mij dat aan de hand van de literatuur en de vele uitspraken, inmiddels verdedigd kan worden dat dit bestanddeel van lid 4 niet zeer zwaar (meer) weegt. Het behoort in elk geval in het belang van het op een redelijk eenvoudige en snelle manier vinden van de waarheid niet zwaar te wegen. Voor de volledigheid vermeld ik nog dat Vranken in zijn noot onder het Observatiearrest19 schrijft dat de afwijzende beslissing van het hof en de Hoge Raad in die zaak wellicht steunt op een analogie met dit bestanddeel uit lid 4 van art. 843a Rv en daar in elk geval mee spoort. Ik vind dat te speculatief, zeker omdat dit lid pas is in werking is getreden op 1 januari 2002 en het arrest van het hof op 18 mei 2000 is gewezen.

Tot slot: op grond van de hoofdregel van art. 150 Rv rust de stelplicht en bewijslast van de aanwezigheid van dit bestanddeel op de partij die ter motivering van de weigering van de gevorderde inzage hierop een beroep doet.