5.6.5.1 Behoefte aan het verweer bij het geven van geld en andere goederen dan zaken

Ook wanneer de ontvanger een geldsom of andere goederen dan zaken heeft ontvangen, kan hij behoefte hebben aan een verweer dat hij de prestatie niet waardeert. Illustratief is de casus die leidde tot het arrest Staat/Meijer, dat hierboven reeds is besproken.1 De casus is vereenvoudigd – maar uitgebreider dan hierboven – weergegeven als volgt. A heeft een geldschuld aan B. Hij wil deze schuld voldoen door middel van een girale overboeking van het verschuldigde bedrag op de rekening van B. B deelt aan A mee dat A zijn schuld aan B niet op een bepaalde bankrekening mag betalen. B heeft namelijk een te groot negatief saldo op deze rekening en is met de bank in vergevorderde onderhandelingen over kwijtschelding van deze schuld. Bijschrijving van het bedrag van A zal niet van invloed zijn op de onderhandelingen met de bank. B is van plan andere schulden te voldoen met het geld dat hij tegoed heeft van A. Dat kan hij alleen doen als hij het geld op een rekening ontvangt waarvan het saldo niet negatief is. Ondanks de uitsluiting van de bewuste rekening schrijft A daar het bedrag naar over. B spreekt A opnieuw aan tot betaling op een andere bankrekening. A voldoet aan deze verplichting, maar vordert ook terugbetaling van de eerste overboeking. A wijst op een passage in de parlementaire geschiedenis waar is opgemerkt dat weigering door de schuldeiser (B) van een betaling op een uitgesloten rekening ertoe leidt dat de schuldenaar (A) een vordering uit hoofde van onverschuldigde betaling jegens de schuldeiser (B) krijgt.2 B voert echter aan dat als hij dit bedrag zou moeten terugbetalen van een andere rekening dan waarop hij het eerste bedrag heeft ontvangen, hij daardoor niet meer in staat zal zijn om zijn overige schulden te voldoen. Hij is daarom niet gebaat door de onverschuldigde betaling van A. Met andere woorden; B heeft behoefte aan een devaluatieverweer.

De Hoge Raad komt B inderdaad tegemoet, maar hij aanvaardt geen devaluatieverweer. In plaats daarvan oordeelt de Hoge Raad dat de schuldenaar überhaupt geen aanspraak uit onverschuldigde betaling heeft als hij opnieuw tot nakoming wordt aangesproken. De Hoge Raad overweegt dat de bijschrijving in de eerste plaats geen geldige betaling oplevert. In de tweede plaats tast de uitsluiting van de betaling op de betrokken rekening volgens de Hoge Raad niet de rechtsgrond van de betaling aan; de betaling is dus niet zonder rechtsgrond verricht.

De Hoge Raad meent dat de schuldenaar wel een beroep kan doen op artikel 6:212 (ongerechtvaardigde verrijking). De schuldenaar zou slechts afdracht van de verrijking kunnen vorderen voor zover de schuldeiser is verrijkt door twee keer een betaling te ontvangen. Dit betekent volgens mij dat wanneer de schuldeiser niet gebaat is door de eerste betaling, omdat hij vanwege een te hoge roodstand daar niet over kon beschikken, hij dan niets hoeft terug te geven.

Ik acht de uitkomst van het arrest bevredigend, maar meen dat de redenering van de Hoge Raad onjuist is. Hij verwart het begrip betaling in de zin van artikel 6:203 met het begrip betaling in de betekenis van nakoming. Er was wel degelijk sprake van een betaling in de zin van artikel 6:203, omdat er objectief gezien een prestatie was verricht.3 Dat de prestatie niet een bevrijdende nakoming was, doet daar niet aan af.4

Ook het argument dat wel een rechtsgrond voor de betaling bestond, is naar mijn mening onjuist. De schuldenaar verschafte immers aan de schuldeiser een andere vordering op diens bank dan waartoe hij jegens de schuldeiser verplicht was.5 De schuldenaar was verplicht om een prestatie te verrichten waarbij aan de schuldeiser een vordering op diens bank werd verschaft die als kenmerk had dat de bank haar niet kon bijboeken op de uitgesloten rekening. Enigszins gechargeerd kan de prestatie van de schuldenaar worden vergeleken met de levering van een eettafel, terwijl hij een salontafel verschuldigd was.6 Een dergelijke niet bevrijdende prestatie kan, zoals wij hierboven zagen,7 als onverschuldigd betaald, worden teruggevorderd.8 De opvatting uit in de parlementaire geschiedenis dat een betaling op een uitgesloten rekening als een onverschuldigde betaling kan worden teruggevorderd, is daarom correct.

Naar mijn mening had de Hoge Raad beter kunnen aanvaarden dat A in beginsel een even groot bedrag als hij had overgeboekt, kon terugvorderen uit hoofde van onverschuldigde betaling (artikel 6:203 lid 2), maar dat B een devaluatieverweer kon voeren tegen deze vordering. Het Burgerlijk Wetboek geeft voldoende mogelijkheid om een algemeen devaluatieverweer te aanvaarden. Artikel 6:210 kan analogisch worden toegepast.9

Als een devaluatieverweer kan worden gevoerd tegen vorderingen tot terugbetaling van een gelijk bedrag, hoeft men bovendien in dergelijke gevallen geen beroep meer te doen op artikel 6:212 (ongerechtvaardigde verrijking).10 Aanvaarding van een devaluatieverweer maakt het mogelijk dat de vordering uit artikel 6:212 wordt gereserveerd voor gevallen waarin de verrijkte een inbreuk heeft gemaakt op een exclusieve rechtspositie van de verarmde.