5.4.1 Ambtshalve onderzoek: strafverzwarende omstandigheden

In het fiscale bestuurlijke boeterecht ligt het bewijsrisico van strafverzwarende omstandigheden bij de inspecteur. Paragraaf 6, lid 5 BBBB bepaalt daartoe onder andere dat ‘de stelplicht en bewijslast’ van strafverzwarende factoren op de inspecteur rust. Dit betekent dat de inspecteur onderzoek naar dergelijke omstandigheden moet verrichten, ook uit eigener beweging.

In het strafrecht zal nader ambtshalve onderzoek ter terechtzitting plaats moeten vinden in die gevallen waarin het eerdere onderzoek onvoldoende gegevens heeft opgeleverd voor het bepalen van de strafmaat. Dit risico zal zich met name voordoen met betrekking tot strafbeïnvloedende omstandigheden die niet in de tenlastelegging zijn opgenomen. Dergelijke omstandigheden vallen namelijk enigszins buiten het bestek van de wettelijke regeling omtrent onderzoek en bewijs, waardoor het blootleggen hiervan afhankelijk is van de mate van initiatief van de procesdeelnemers.

Voor wat betreft het onderzoek naar strafverzwarende omstandigheden, ligt het ‘bewijsrisico’ in zekere zin primair bij de OvJ; de verdachte draagt in het geheel geen bewijslast en heeft daarnaast ook geen enkel belang bij het stellen van strafverzwarende omstandigheden. De OvJ zal deze omstandigheden veelal óf in de tenlastelegging opnemen – als ze onderdeel uitmaken van de delictsomschrijving – óf vermelden in zijn requisitoir en meewegen in zijn strafeis. Aldus worden ze ter kennis van de rechter gebracht.

Maar wat nu als de OvJ bijvoorbeeld een uit het strafdossier blijkende mogelijk strafverzwarende omstandigheid niet meeneemt in de tenlastelegging en niet (kenbaar) meeweegt bij zijn te vorderen straf? Moet de strafrechter, die het strafdossier heeft bestudeerd, daar dan uit zichzelf (nader) onderzoek naar doen? Naar mijn mening wel. Als onafhankelijk en onpartijdige instantie is de strafrechter eindverantwoordelijk voor een passende, rechtvaardige bestraffing. Hij dient daarbij alle relevante belangen voor ogen te houden, zowel die van de verdachte als die van de door de OvJ vertegenwoordigende maatschappij. Met andere woorden, de strafrechter zal in beginsel met alle strafbeïnvloedende omstandigheden rekening moeten houden.1 Dit betekent dus ook dat als de OvJ steken laat vallen met betrekking tot het expliciteren van mogelijk relevante strafverzwarende omstandigheden, de strafrechter desalniettemin ambtshalve onderzoek moet doen naar dergelijke omstandigheden.2 Daarbij is hij uiteraard niet tot het onmogelijke gehouden; het aantal strafbeïnvloedende factoren is immers ongelimiteerd. Ik kan me dan ook voorstellen dat de strafrechter zijn zelfstandige onderzoeksactiviteiten aanpast aan bijvoorbeeld de grootte van de strafzaak en de omvang van het strafdossier, maar ook aan de (mogelijke) strafeis en -modaliteit en de betrokken belangen.

Op grond van het vijfde lid van paragraaf 6 van het BBBB moet de inspecteur onderzoek doen naar strafverzwarende omstandigheden. In zoverre lijkt de inspecteur op dit punt op de OvJ, met dit verschil dat hij bij het daadwerkelijk in aanmerking nemen van strafverzwarende omstandigheden niet ‘gehinderd’ wordt door een interne ‘strafrechterlijke’ toets. De inspecteur is immers én aanklager én bestraffer (zie hoofdstuk 4, onderdeel 4.2.1.3). Daarbij merk ik op dat de afstemmingsverplichting van paragraaf 25, lid 4 BBBB geen uitsluitstel geeft over een dergelijke ijking met betrekking tot de aanwezigheid van strafverzwarende omstandigheden.