12.3 Ontwikkeling van het publieke belang in nemo tenetur rechtspraak

Dat de gelding van het recht tegen gedwongen zelfbelasting kan worden beperkt vanwege het belang van het onderzoek naar en de bestraffing van delicten, volgt niet uit de aanvankelijke rechtspraak.1 In Funke had de Franse regering het standpunt ingenomen dat de bijzondere kenmerken van het douanerecht ertoe noopten de medewerking van de betrokkene af te dwingen door hem te bestraffen voor zijn weigering. Het EHRM volgt dit standpunt uitdrukkelijk niet. Het erkent wel dat de verdragsstaten het voor de bestrijding van kapitaalvlucht en belastingfraude noodzakelijk achten om zich te verlaten op (dwang)middelen zoals doorzoeking en inbeslagneming om fysiek bewijs te verkrijgen en zo nodig de verantwoordelijken te vervolgen, maar de nationale wetgeving en praktijk moeten toereikende en effectieve waarborgen bevatten tegen misbruik van die middelen.2

Het arrest in de zaak Saunders geeft enig inzicht in de betekenis van de opsporing en bestraffing van delicten voor de nemo tenetur-problematiek. De toepassing van de waarborgen in art. 6 op het onderzoek vóór het ‘charge’-moment (‘preparatory investigation’) ‘would in practice unduly hamper the effective regulation in the public interest of complex financial and commercial activities’.3 Dat publieke belang speelt blijkbaar niet of minder in de ‘charge’-fase. Het Hof volgt in Saunders althans niet het standpunt van de Engelse regering dat de complexiteit van fraude binnen ondernemingen en het publieke belang van het onderzoek naar en de bestraffing van verantwoordelijken de onderhavige beperking van het recht tegen gedwongen zelfbelasting rechtvaardigt. De vereisten van ‘fairness’ in art. 6, zoals het recht tegen gedwongen zelfbelasting, zijn toepasselijk op strafprocedures betreffende alle typen strafbare feiten, ongeacht de ingewikkeldheid daarvan.4

In de zaak Heaney en McGuinness verwijst het Hof naar deze overwegingen in Saunders en geeft het daaraan uitbreiding door te overwegen dat het door de Ierse regering opgeworpen veiligheidsbelang niet de essentie van het door art. 6 EVRM gegarandeerde recht tegen gedwongen zelfbelasting mag aantasten. Het volgt niet het standpunt van de Ierse regering dat de antwoordplicht op grond van art. 52 van de 1939 Act een proportionele maatregel was tegen terroristische dreiging vanwege ‘the proper administration of justice and the maintenance of public order and peace’.5 Volgens het Hof kunnen deze belangen niet een maatregel rechtvaardigen, die de essentie van het recht tegen gedwongen zelfbelasting aantast.6 In gelijke zin het Hof in de zaken Quinn7 en Shannon8.