3.2.2.1 Verbod & Gerichtliche Frage- und Aufklärungspflicht

De eisende partij in een Duitse civiele procedure moet een Klageschrift indienen. Een dergelijk Klageschrift – vergelijkbaar met een dagvaarding – wordt betekend aan de wederpartij en dient een aantal, in § 253, sub 2 ZPO genoemde, aspecten te bevatten. Zo dient het Klageschrift het object van het geding, een voldoende bepaalbare vordering en de gronden voor deze vordering te vermelden. Deze vordering moet zowel aan de rechter als aan de wederpartij duidelijk maken wat de eisende partij precies van de rechter verlangt. Dat betekent dat de eisende partij aandacht zal moeten besteden aan de inhoud, omvang en aard van haar vordering. Een voldoende duidelijke, bepaalbare vordering in het Klageschrift vormt een strikte processuele voorwaarde. De rechter dient ambtshalve te toetsen of het Klageschrift aan deze voorwaarde voldoet.1

Een vordering dient door de eisende partij in haar Klageschrift dus voldoende duidelijk te worden uiteengezet. Dat neemt echter niet weg dat er zelfs in dat geval nog onduidelijkheden kunnen bestaan wat nu precies in de vordering is begrepen en wat niet meer. In zo een geval dient de rechter het processtuk waarin de vordering is opgenomen uit te leggen.2 Een dergelijke uitleg geschiedt niet alleen aan de hand van de woordelijke betekenis van het processtuk, zo blijkt uit een uitspraak van het Bundesgerichtshof waarin onduidelijk was welke partij precies was gedagvaard:

Dit sluit aan bij de wijze waarop in het Nederlandse civiele proces een vordering wordt uitgelegd. In de Laurus-beschikking maakte de Hoge Raad immers duidelijk dat dit niet louter taalkundig moet geschieden, maar dat daarbij moet worden gekeken naar de daaraan ten grondslag gelegde stellingen en het processuele debat tussen partijen. Kortom, de partijbedoeling speelt een belangrijke rol.4

Het vaststellen van hetgeen de vordering precies omvat is noodzakelijk, want de Duitse civiele rechter mag, net zo min als zijn Nederlandse collega, meer of anders toewijzen dan gevorderd, zo bepaalt § 308, lid 1 ZPO: “Das Gericht ist nicht befugt, einer Partei etwas zuzusprechen, was nicht beantragt ist.”5 Ook in het Duitse civiele procesrecht geldt dus het verbod op een uitspraak ultra- of extra petita.6 Bij de partijautonomie en een efficiënte afdoening van het geschil past geen rechter die meer of anders toewijst dan gevorderd.7 Dat geldt zelfs als de rechter van oordeel is dat het door partijen aangedragen feitencomplex de toewijzing zou rechtvaardigen van meer dan gevorderd, of van iets anders dan gevorderd. Het is de rechter in beginsel ook niet toegestaan om deze constatering ambtshalve op te werpen.8

Wat de rechter wel mag doen, is de toewijzing van de vordering op een andere Anspruchsgrundlage doen steunen. Dat klinkt verdergaand dan het in werkelijkheid is. Een Anspruchsgrundlage is een juridische grondslag voor de vordering. Aangezien de toepassing van rechtsgronden aan de rechter is overgelaten, is dit uitgangspunt niet vreemd. De rechter mag de (strekking van de) vordering zelf niet veranderen. Concreet betekent dit dat de rechter met een andere Anspruchsgrundlage niet kan komen tot een rechtsgevolg dat niet in de vordering is begrepen. Ook is de rechter bij het kiezen van de Anspruchsgrundlage gebonden aan de door partijen aangedragen feiten.9 Kortom, het gaat hier vooral om een eigenlijke taak van de rechter, namelijk het toepassen van rechtsgronden op het door partijen aangedragen feitencomplex.

In tegenstelling tot het toewijzen van meer of anders dan gevorderd, is het toewijzen van minder dan is gevorderd vaak wel mogelijk. Daarvoor is, net als in de Nederlandse civiele procedure, wel vereist dat de vordering dit mindere ook omvat.10 Vaak kan, behoudens contra-indicaties, gesteld worden dat het meerdere tevens het mindere omvat.11 Dat gaat overigens verder dan in Nederland. Het wordt bijvoorbeeld niet alleen beperkt tot geldvorderingen. Zo wordt wel aangenomen dat de rechter op basis van § 308 ZPO bevoegd is om een declaratoire uitspraak te doen, terwijl de vordering gericht is op een veroordelende uitspraak.12 In zoverre wordt het uitgangspunt dat toewijzen van minder dan gevorderd op zichzelf mogelijk is gedeeld met het Nederlandse civiele procesrecht, maar lijkt de invulling ervan in Duitsland wel verder te reiken dan in Nederland.

De Duitse civiele rechter heeft nog een belangrijke, tot dusver onbesproken gebleven, bevoegdheid. Het betreft de Gerichtliche Frage- und Aufklärungspflicht van §§ 136, lid 2 resp. 139 ZPO. Deze bevoegdheid wordt doorgaans gekoppeld aan het vergaren van de voor de beslissing noodzakelijke feitelijke grondslag, maar speelt ook een rol bij de inzet van de procedure. Op grond van deze artikelen kan de rechter toewerken naar een volledig (opgehelderd) feitencomplex. Een van de belangrijke verplichtingen die voor de rechter uit deze Gerichtliche Frage- und Aufklärungspflicht voortvloeit, is de Hinweispflicht. Dit verplicht de rechter om partijen te wijzen op ontbrekend bewijs, inconsistenties in redeneringen of een gebrekkige feitelijke onderbouwing. Met de Hinweispflicht kan de Duitse civiele rechter zich kortom opstellen als “unparteiischer Helfer beider Parteien.”13 Deze Gerichtliche Frage- und Aufklärungspflicht zal in paragraaf 3.3 nog wat uitgebreider aan de orde komen.

Wat betekent deze plicht nu voor de ingediende vordering? Als deze vordering onvoldoende bepaald is om tot toewijzing over te gaan, dient de rechter de eisende partij hierop middels een Hinweis opmerkzaam te maken.14 Dat stelt de eisende partij in staat om haar vordering te wijzigen. Wanneer zij dit niet doet, kan de rechter de onvoldoende bepaalde vordering afwijzen.15 De rechter kan deze Hinweispflicht overigens niet gebruiken om aan het verbod op een uitspraak ultra- of extra petita te ontkomen. Voor een Hinweis dient namelijk een aanknopingspunt in het partijdebat te bestaan. Dat betekent niet dat de rechter niet zou kunnen wijzen op een concrete invulling van de vordering die partijen niet voor mogelijk hadden gehouden, mits het partijdebat voor een dergelijke voorzet maar een aanknopingspunt biedt. Voor de Duitse civiele rechter zou als leidraad kunnen dienen, de vraag of met de Hinweis een ‘nieuwe’ vordering wordt aangesneden, in die zin dat het een vordering zou betreffen die niet overeenkomt met het doel van de stellingen van partijen tot dat moment. De rechter mag namelijk niet toewerken naar een geheel nieuwe grondslag voor de vordering.16