7.4.2 MTW/FNV

Het eerste relevante arrest van de Hoge Raad over dit onderwerp volgde in 2001, maar gaf evenmin duidelijkheid over toepasselijkheid van de ruime dan wel de beperkte leer op het misbruikvraagstuk.1 De casus leende zich hier op zichzelf genomen wel voor. Multi-Terminals Waalhaven staakte de bedrijfsactiviteiten, terwijl ten aanzien van de positie van de werknemers in een sociaal plan met FNV was overeengekomen dat de onderneming in stand zou blijven totdat voor alle werknemers een passende oplossing was gevonden. Uiteindelijk was in 2000 voor één werknemer nog geen passende oplossing gevonden (er was evenmin een vertrekregeling tot stand gekomen). Een ontbindingsverzoek werd ingediend, maar ook weer ingetrokken, waarna het faillissement werd aangevraagd. Met succes werd verzet aangetekend tegen de faillietverklaring, omdat, aldus de rechtbank, de faillissementsaanvraag "(...) in een direct verband [stond] met de door de betrokken werknemers genoten arbeidsrechtelijke bescherming (...)". Dat leverde volgens de rechtbank misbruik van bevoegdheid op, waarbij buiten beschouwing werd gelaten of de onderneming in een toestand verkeerde dat zij opgehouden was te betalen. Na een bevestigend oordeel van het gerechtshof werd cassatie ingesteld.

De A-G kwam in zijn conclusie tot interessante overwegingen.2 Allereerst stelde hij mijns inziens terecht vast dat de Faillissementswet niet voorschrijft voor welke doeleinden een faillissementsaanvraag mag worden gebruikt en dat dit het lastig maakt van een détournement de pouvoir te spreken (oftewel de tweede grond voor misbruik van artikel 3:13 lid 2 BW). Daarna kwam hij toe aan de vraag welke benadering nu juist is, de ruime of de beperkte, en trok daaromtrent de volgende conclusies:

"Uitsluitend of hoofdzakelijk" is het wat hem betreft het doorslaggevende criterium. Tussen haakjes gaf hij daar vervolgens nog een nadere uitleg aan: als het voordeel (de omzeiling van werknemersbescherming) niet met de faillietverklaring had kunnen worden bereikt, zou het eigen faillissement niet zijn aangevraagd, omdat daar, zo begrijp ik de A-G, verder geen reden voor was. Dat tendeert naar een vrij nauwe en strikte benadering.

De Hoge Raad liet zich hier vervolgens niet echt over uit. Hij hakte uitsluitend een andere knoop door, met een mijns inziens voor de hand liggend oordeel: bij de vraag of een bevoegdheid is gebruikt voor een ander doel dan waarvoor zij is verleend komt het niet (ook) op een belangenafweging aan. Dat is naar mijn mening logisch, nu de belangenafweging in artikel 3:13 lid 2 BW niet gekoppeld is aan de tweede in dit artikellid genoemd grond, maar de zelfstandige derde grond voor misbruik vormt die het artikellid schept.