3.3.3 N V Nederlandse Spoorwegen

Dat nogal eens verwarring ontstaat tussen de begrippen verzelfstandiging en privatisering toont het voorbeeld van NS aan. De NS is verzelfstandigd, niet geprivatiseerd. Verwarring is wellicht ontstaan omdat de verzelfstandiging tot stand is gebracht via privaatrechtelijke regelingen en niet via publiekrechtelijke weg (wet in formele zin). De hiërarchie van de overheid richting NS vond plaats door kaders te scheppen via wetgeving, vervolgens sturing via concessies en contracten en ten slotte te fungeren als enig aandeelhouder van de holding.1

De N.V. Nederlandse Spoorwegen dateert van 2 augustus 1937. De Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen en de Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij werden op 1 januari 1938 geliquideerd. De Staat der Nederlanden was enig aandeelhouder van de NS.2 Strategische ontwikkelingen (zoals de verzelfstandiging van NS-goederenvervoer, het in ontwikkeling zijnde gemeenschappelijk spoorwegbeleid EG) maakten een herstructurering tussen NS en de Staat der Nederlanden noodzakelijk.3 Een externe commissie (Commissie-Wijffels) kreeg de opdracht om de toekomstige gewenste bestuurlijke en financiële relatie tussen de Staat der Nederlanden en NS nader uit te werken.4 De Staat der Nederlanden was al enig aandeelhouder van NS maar in een terughoudende ro1.5 De NS was namelijk een structuurvennootschap.

De N.V. Nederlandse Spoorwegen was de latere NS Holding, enig aandeelhouder van een aantal dochtervennootschappen, waaronder NS Railinfrabeheer (beheerder van de infrastructuur, economisch eigenaar van de infrastructuur terwijl juridische eigendom berust bij NS Railinfratrust B.V.6), Railned en NS Verkeersleiding (operationele uitvoering). De commerciële activiteiten werden in afzonderlijke privaatrechtelijke entiteiten ondergebracht, zoals NS Reizigers, NS Stations en NS Vastgoed.7 Na verloop van tijd werden de taakorganisaties weer aan de Staat overgedragen.8 De herstructurering vond plaats via oprichting en aandelenoverdracht van privaatrechtelijke entiteiten en niet via rechtsvormwijziging.

Uitgangspunt bij deze verzelfstandiging was een monopolist marktconform te laten opereren waarbij het publieke belang in acht genomen moest worden. De spagaat waarin de Staat der Nederlanden verkeerde, als behartiger van publiek belang en aandeelhouder van de monopolist, bleek soms lastig te hanteren.