5.1.2 Gedachten over een autonoom of resulterend vennootschappelijk belang

Al voor de wettelijke verankering van het vennootschappelijk belang bij invoering van de structuurregeling in 1971, was er een discussie gaande over de inhoud en uitleg van dit begrip. Maeijer heeft deze ontwikkeling sterk beïnvloed, met name door zijn oratie in 1964.1 Hij benadrukte hierin de rechtspersoonlijkheid van de NV en de zelfstandige bestuurstaak.2 Maeijer beschouwde het vennootschappelijk belang van de NV als het zelfstandig belang van de vennootschap als samenwerkingsverband.3 Het belang van de NV is in zijn ogen niet de optelsom van de belangen van alle stakeholders, maar het eigen belang van de NV, dat te onderscheiden is van de belangen van haar stakeholders. In de rechtswetenschap is deze benadering wel aangeduid als de ‘autonome’ of ‘holistische’ benadering.4 Maeijer’s definitie van het vennootschappelijk belang is treffend en vaak geciteerd: “het belang dat de vennootschap heeft bij haar eigen gezonde bestaan, uitgroei en voortbestaan met het oog op het door haar te bereiken doel.”

De zienswijze van de autonome leer werd gedeeld door verschillende andere schrijvers.7 De autonome benadering stond tegenover de visie van Maeijer’s leermeester Van der Grinten, die de zogenaamde ‘resultantebenadering’ of ‘participantenopvatting’ aanhing.8 In deze benadering werd het vennootschappelijk belang niet als een zelfstandig belang gezien, maar als resultaat van de belangen van alle stakeholders, waarbij telkens moet worden bepaald welk belang doorslaggevend is op grond van de omstandigheden van het geval.9 Löwensteyn, Van Solinge, Nieuwe Weme, Timmerman en Vletter-Van Dort spraken zich uit voor de resultanteleer10 en Dortmond, Winter, Bulten en andere schrijvers zagen deze als heersend.11 Ook de overtuiging van de minister bij de totstandkoming van de structuurregeling in 1970 lijkt geënt op de resultanteleer, nu het vennootschapsbelang door hem wordt aangemerkt als “het gezamenlijk belang van allen die onmiddellijk bij vennootschap en onderneming zijn betrokken.”12 Gedurende een zekere periode, ik zou zeggen grofweg vanaf begin jaren 2000 tot uiterlijk 2014, kan de resultantebenadering mijns inziens in ieder geval als de heersende leer worden gezien.

Volgens sommigen al sinds de ABN AMRO- en ASMI-beschikkingen,15 maar in ieder geval sinds de Cancun-beschikkingen, is de heersende overtuiging dat de Hoge Raad een keuze heeft gemaakt voor de autonome benadering.16 Daarbij past volgens de Hoge Raad waar nodig wel een eventuele correctie voor de belangen van betrokkenen, maar die is, zoals ik het lees, geen onderdeel van het vennootschappelijk belang zelf. Deze eventuele correctie vloeit volgens de Cancun-beschikkingen voort uit de zorgvuldigheidsverplichting van het bestuur met betrekking tot de belangen van al degenen die bij de vennootschap en haar onderneming zijn betrokken.17 Het vennootschappelijk belang is de eerste (de ‘richtinggevende’) trap van de tweetrapsraket, de zorgvuldigheidsverplichting jegens stakeholders de tweede (de ‘corrigerende’) trap.18

Niet iedereen is overtuigd van de keuze voor de autonome leer. Er zijn schrijvers die menen dat in de Cancun-beschikkingen tevens of louter de resultanteleer kan worden gelezen.19 Volgens Winter, Wezeman en Schoonbrood ontstaat in de benadering van de Hoge Raad “een synthese tussen het aspect van continuïteit, met aanvulling en nuancering in verband met de eigenlijke doelen die aandeelhouders nastreven, dat het vennootschapsbelang bepaalt en de resultantebenadering in de zin dat dit belang bij besluitvorming moet worden afgewogen tegen andere relevante belangen van betrokkenen.”20 Zij miskennen mijns inziens dat het tweede aspect, dat zij omschrijven als resultantebenadering, geen deel uitmaakt van het vennootschappelijk belang zelf, maar een correctiemogelijkheid betreft op grond van een zorgvuldigheidsverplichting.21 Dat de belangen van stakeholders niet tevens deel uitmaken van het vennootschapsbelang als eerste (richtinggevende) stap, volgt ook uit het feit dat deze belangen op basis van de Cancun-beschikkingen uitdrukkelijk worden meegewogen in de tweede (corrigerende) stap.22 Zowel in de resultantebenadering als in de autonome benadering met ‘stakeholdercorrectie’ zal op enig moment rekening gehouden moet worden met andere belangen dan het belang van de NV; is dat niet reeds bij het vaststellen van het vennootschappelijk belang, dan in ieder geval daarna.23 Het is echter relevant op de twee stappen van elkaar te scheiden, zoals de Hoge Raad doet, omdat daarmee onderstreept wordt dat het bestuur zich in de praktijk niet primair dient te richten op de belangen van stakeholders, maar op het bevorderen van het bestendig succes van de onderneming. Dat creëert een ruime ondernemingsvrijheid voor het bestuur.

Mijns inziens is de keuze voor de autonome benadering terecht. Hoewel de vennootschap een juridische fictie is,24 is de realiteit meen ik wel dat goede, betrouwbare bestuurders met name hun best zullen doen de onderneming op de lange termijn succesvol te laten zijn. Dat kent een aspect van winstgevendheid, maar het kan ook relevant zijn investeringen te verkiezen boven winst om op korte termijn marktaandeel te winnen en op lange termijn te overleven. Alleen wanneer de onderneming blijft overleven en op de lange termijn succesvol is, groeit en innoveert, zal uiteindelijk ook de welvaart van alle stakeholders (inclusief de aandeelhouders) kunnen toenemen.