4.7.13 Wettelijke uitzonderingen na afscheiding

De uitzonderingen op de hoofdregel dat het eigendomsrecht op een afgescheiden zaak dezelfde eigenschappen bezit als het eigendomsrecht van de oorspronkelijke zaak, staan in de wet. Hierboven is art. 5:17 BW al ter sprake gekomen. Iemand verkrijgt de eigendom van de vruchten door afscheiding, als hij krachtens een zakelijk genotsrecht gerechtigd was tot deze vruchten. Zo verkrijgen de vruchtgebruiker en de erfpachter de eigendom van de afgescheiden vruchten.1 Zoals in het deel over het OBW is aangegeven, verkrijgen zij de eigendom op basis van een “recht van verwerving” dat verdisconteerd zit in hun beperkte rechten.2 Dit betekent dat de afgescheiden vruchten in beginsel onbezwaard worden verkregen. Na de afscheiding ontstaat een definitieve (juridische) breuk tussen het bestanddeel (de vrucht) en de oorspronkelijke zaak. Of beter gezegd, tussen het eigendomsrecht op de oorspronkelijke zaak en het eigendomsrecht op de afgescheiden zaak bestaat geen nauw verband, omdat laatstgenoemd recht voortgekomen is uit een beperkt recht. De afgescheiden vruchten kunnen uiteraard bezwaard zijn. Als de vruchtgebruiker bijvoorbeeld een pandrecht heeft gevestigd op zijn toekomstige vruchten, dan komt dat zekerheidsrecht na de afscheiding op de vruchten te rusten. Uiteraard alleen voor zover de vruchtgebruiker zelf recht heeft op deze vruchten. Wat voor de vruchtgebruiker geldt, geldt voor alle zakelijk gerechtigden en de bezitter te goeder trouw. Ondanks dat het bezit geen “recht” is, geldt dat de bezitter eigenaar wordt van de afgescheiden vruchten.3 Dit eigendomsrecht verwerft de bezitter te goede trouw eveneens op basis van een “recht van verwerving”. De band met het oorspronkelijke eigendomsrecht ontbreekt, waardoor hij onbezwaard de vruchten verkrijgt.

Een andere wettelijke uitzondering geldt als de verkrijger van een afgescheiden deel wordt beschermd tegen een eigendomsrecht of eventuele beperkte rechten, omdat hij een buitenstaander is. Als iemand een bestanddeel koopt en als dit vervolgens na de afscheiding aan hem wordt geleverd, dan verkrijgt hij het bestanddeel onbezwaard. Althans, voor zover hij wordt beschermd op grond van art. 3:86 BW.4 B koopt van A de motor uit diens auto. Als B niet op de hoogte was van het pandrecht dat op de auto rustte, verkrijgt hij deze motor na levering onbezwaard in eigendom. Deze uitzondering op de hoofdregel geldt alleen bij roerende zaken, niet-registergoederen, aangezien art. 3:86 BW betrekking heeft op deze soort zaken. Zo geldt de bescherming van 3:86 BW niet als een verkrijger van een vordering niet op de hoogte was van een pandrecht op de vordering.5 Op vorderingen is art. 3:86 lid 2 BW niet van toepassing. Evenmin wordt een verkrijger van een registergoed beschermd tegen “onverwachte” zakelijke rechten, als hij in de registers de zakenrechtelijke status van een zaak had kunnen nagaan.6 Hij kan bijvoorbeeld geen beroep doen op de goede trouw als hij in de registers had kunnen zien dat een beperkt recht op een stuk grond rustte, waarvan een gedeelte via splitsing aan hem is overgedragen. De wet voorziet niet in een beschermingsartikel. Bij een juridische splitsing is het overduidelijk dat deze regel geldt. Voor afscheiding geldt over het algemeen hetzelfde. Als B bijvoorbeeld een motor koopt uit een geregistreerde boot waarop een beperkt recht rust, dan geldt in beginsel dat hij deze motor bezwaard verkrijgt als hij wist waar de motor vandaan kwam. Dit is anders als de boot bezwaard is met een hypotheekrecht. Zolang de hypotheekhouder de motor in bezit heeft, luidt de fictie dat de zaak onder het hypotheekrecht valt. Na de verkoop en levering aan de koper bestaat deze fictie niet langer en valt de motor niet langer onder het hypotheekrecht.

Naast bovengenoemde uitzonderingen op de hoofdregel kent het BW nog diverse afscheidingsrechten: de zogenaamde iura tollendi en daarnaast een aantal impliciete afscheidingsrechten.