14.3 Het valt met de mate van verbrokkeling van het Nederlandse verjaringsrecht misschien toch mee

Wat valt uit de ontwikkelingen in de landen om ons heen te leren? Iets wat na enig nadenken eigenlijk niet verrast: enerzijds kan verjaringsrecht in de loop der tijd in onaanvaardbare mate inconsistent, onsamenhangend en nodeloos complex raken, anderzijds schijnt haar totale vereenvoudiging een idee-fixe. Het lijkt bij de beoordeling van een verjaringsregime dus een kwestie van gradaties te zijn: een verjaringsregime is niet óf wel óf niet verbrokkeld, maar is in meer of mindere mate verbrokkeld. Helemaal uniform is het nooit, en als het een bepaalde `verbrokkelingsgraad' overstijgt, moet het worden herzien. Waarschijnlijk geldt deze observatie niet alleen voor de verjaring, maar dat hier terzijde.

De vraag is dus niet óf het Nederlandse verjaringsrecht verbrokkeld is — dat is het — maar of een kritische grens is overschreden. Wat ik hieronder ga opmerken is in zekere zin te beschouwen als pendant van de inleiding: daar werd het probleem stevig op de kaart gezet, hierna volgt, mede ontleend aan buitenlandse ontwikkelingen, een aantal relativerende opmerkingen.

Ik besprak in de inleiding twee aspecten van verbrokkeling. Ten eerste beschreef ik twee categorieën bijzondere verjaringsregels: die van titel 3:11 en die daarbuiten gelegen. Ten aanzien van beide stelde ik het kwalificatieprobleem aan de orde: (i) onduidelijk kan zijn welk van de art. 3:307 — 3:311 BW van toepassing is en (ii) onduidelijk kan zijn of een van de art. 3:307 — 3:311 BW van toepassing is of een andere bijzondere bepaling. Ten tweede benoemde ik de dreigende inconsistentie van het verjaringsrecht.

Wat het eerste punt, sub (i) betreft: In de parlementaire geschiedenis staat: "Doordat volgens de artikelen 3.11.11-13aa [huidige art. 3:307 — 3:311; JLS] één zelfde termijn geldt, worden in deze gevallen die in het grensgebied van die artikelen liggen, afgrenzingsmoeilijkheden vermeden."1 Wat minder benadrukt in de parlementaire geschiedenis, maar net zo belangrijk, is dat ook aan het aanvangsmoment van de verschillende vijfjaarstermijnen dezelfde gedachte ten grondslag ligt: de termijn begint te lopen zodra de crediteur in staat is actie te nemen. Die gelijkenis doet af aan het belang van de kwalificatievraag en maakt het risico op inconsistente resultaten klein.

Dit laat zich bijvoorbeeld illustreren aan de hand van HR 10 december 2004.2 In die zaak spreekt een vrouw haar broer aan op grond van onverschuldigde betaling en onrechtmatige daad wegens het ten onrechte overboeken van een bedrag van haar rekening. De vordering op grond van onverschuldigde betaling wordt verjaringsrechtelijk beheerst door art. 3:309 BW, de vordering uit onrechtmatige daad door art. 3:310 BW. Rechtbank en hof achten op grond van beide artikelen de vordering verjaard, de Hoge Raad oordeelt daarentegen dat de vordering op grond van geen van de twee artikelen verjaard is. Die gelijkluidende verjaringsbeoordeling van de vordering onder 3:309 en 3:310 lijkt geen toeval.3 Het staat er niet met zoveel woorden, maar de motivering van de Hoge Raad ten aanzien van beide artikelen komt erop neer dat de vijfjaarstermijn pas aanvangt op het moment dat de vrouw in staat was te vorderen. 4

Dan over het eerste punt, sub (ii), betreffende de mogelijke verwarring over toepassing van bepalingen binnen of buiten afdeling 3:11. Wellicht lijkt het ook hier erger dan het is. In de eerste plaats schijnt het aantal bepalingen aanzienlijk, maar zo erg als het bijvoorbeeld bij onze oosterburen was, is het nog lang niet. In het kader van de herziening van het Duitse recht werd namens een verzekeraar opgemerkt dat een kwart van de aanspraken onder de beroepsaansprakelijkheidsverzekering betrekking had op het laten verstrijken van verjarings- en vervaltermijnen.5 Vervolgens:

Aannemende dat deze verzekeraar een redelijk adequate telling heeft verricht, ligt ons aantal termijnen toch in een heel andere orde van grootte. In de tweede plaats, nog steeds over de kwalificatiekwestie door 'de vele' verjaringsbepalingen buiten 3:11: de Duitse wetgever schreef dat een groot aantal verjaringstermijnen op zichzelf niet problematisch hoeft te zijn, zolang de toepassingsgebieden van die termijnen duidelijk van elkaar zijn afgegrensd. Ten aanzien van het Duitse recht luidde de conclusie ondubbelzinnig dat aan die voorwaarde niet was voldaan. Of die conclusie ook geldt voor het Nederlandse recht valt mijns inziens te betwijfelen. Non-existent is het probleem niet; ik noemde de zaak waarin toepasselijkheid van óf 3:310 lid 1 óf 7:23 lid 2 aan de orde was en een aantal andere voorbeelden. Maar het is voor zover mij bekend niet zo dat dergelijke problemen aan de orde van de dag zijn. Mijn indruk is dat vooralsnog niet genoeg aanwijzingen bestaan voor de stelling dat de onvoldoende afgrenzing van verjaringsregels het Nederlandse verjaringsrecht diskwalificeert.7

Dan het tweede aspect van verbrokkeling dat ik noemde, de dreigende inconsistentie van het verjaringsrecht. Opnieuw, denkend in termen van gradaties: zo zorgelijk als in bijvoorbeeld Engeland, lijkt het bij ons echt nog niet te zijn. Daar bestond zoals wij zagen (i) een willekeurige onderscheid tussen groepen vorderingen die wel en groepen vorderingen die niet door een subjectieve termijn worden beheerst, en (ii) een wirwar van naar willekeur aan verschillende vorderingen toegekende termijnen die het, zoals wij zagen, mogelijk maakte dat de vordering tegen de misbruikende oom al wel, maar tegen de stilzittende moeder nog niet verjaard was. Die twee aspecten lijken mij aanzienlijk ernstiger dan dat er, bijvoorbeeld, onverklaarbare verschillen zijn in stuitende werking van onderhandelingen binnen en buiten de WAM of in aanvangsmoment bij milieuschade en andersoortige schade — meer voorbeelden van Nederlandse inconsistenties zijn nog wel te verzinnen,8 maar naar ik meen niet van veel ernstiger aard.

Al met al lijkt dus de verbrokkeling van het Nederlandse verjaringsrecht nog geen kritische graad te hebben bereikt. Er zijn kwalificatieproblemen, er zijn inconsistenties, maar zij lijken voor het oordeel dat het Nederlandse verjaringsrecht niet meer voldoet, onvoldoende zwaarwegend. Ik teken bij die constatering aan, dat het hier niet een kwestie betreft die zich leent voor echte `bewijsvoering'; wat men van de verbrokkelingsgraad van ons verjaringsrecht vindt, is uiteindelijk een kwestie van waardering.

Hoe dan ook, de Duitse en de Engelse verjaringsgeschiedenissen maken ons duidelijk dat het verjaringsrecht onvoldoende uniform en coherent kán raken. Gegeven de onwaarschijnlijkheid dat het Nederlandse verjaringsrecht van vandaag op morgen fundamenteel wordt herzien, doet dat besef de vraag rijzen hoe wij in de toekomst verdere verbrokkeling zo veel mogelijk kunnen afwenden. Daarover gaat de volgende paragraaf.