3.4.6.3 Europees Handvest en Hof van Justitie

In het Europees Handvest is de motiveringsplicht op twee plaatsen verankerd: in artikel 41 als beginsel van behoorlijk bestuur en in artikel 47 als beginsel van een behoorlijke rechtspleging.

Artikel 41, aanhef en lid 2, letter c van het Handvest omschrijft het motiveringsbeginsel als volgt: “Dit recht behelst met name de plicht van de betrokken diensten, hun beslissingen met redenen te omkleden.” Hoewel het eerste lid van artikel 41 Handvest aangeeft dat deze verplichting zich richt tot ‘de instellingen, organen en instanties van de Unie’, is inmiddels duidelijk dat ook lokale bestuursorganen hieraan zijn gehouden, althans, voor zover zij besluiten nemen die binnen de werkingssfeer van de Unie vallen (zie ook onderdeel 3.4.4.5).1 Dit betekent bijvoorbeeld dat de belastingplichtige de inspecteur kan aanspreken op schending van het achterliggende motiveringsbeginsel met betrekking tot een bestuurlijke boete die is opgelegd bij een naheffingsaanslag omzetbelasting.

De motiveringsplicht van artikel 41 Handvest is in zekere zin de resultante van de rechtspraak van het Hof van Justitie en het Gerecht van eerste aanleg van vóór de inwerkingtreding van het Handvest. Daarbij wordt uitgegaan van de volgende algemene vertrekpunten:

Vooral de jurisprudentie van het Gerecht van eerste aanleg met betrekking tot door de Europese Commissie opgelegde geldboeten in de mededingingssfeer – geldboeten die kunnen oplopen tot zeer grote bedragen – geeft een goed inzicht van de reikwijdte van de bestuurlijke motiveringsplicht:

De motiveringsplicht bij geldboeten gaat dus verder dan bij niet-punitieve besluiten. Het Hof van Justitie en het Gerecht van eerste aanleg lijken daarin vooralsnog verder te gaan dan het EHRM. Hetzelfde kan gezegd worden van de motivering van (wettelijke) strafverzwarende omstandigheden, een motivering die volgens het gerecht ‘gedetailleerd en nauwkeurig’ moet geschieden.

Maar hoe ‘gedetailleerd en nauwkeurig’ moet de motivering zijn? Onderstaande uitspraak van het Gerecht van eerste aanleg werpt enig licht op het antwoord op deze vraag:

Naast het vermelden van 1) de kennis en middelen van grote ondernemingen en 2) het omzetcijfer van 2000 ter motivering van de strafverzwaring, verwijst het gerecht ook naar het doel van de (hogere) boete, een voldoende afschrikwekkende werking. Het gerecht legt dus in zijn motivering van de strafmaat een relatie tussen een strafdoel en de hoogte van de straf. Dit betreft een vergaande motivering die, zoals eerder gezegd, vermoedelijk verklaard kan worden door de hoogte van de boete in kwestie (€ 118.125.000).

Maar de plicht om (wettelijke) strafverzwarende omstandigheden ‘gedetailleerd en nauwkeurig’ te motiveren, gaat niet zo ver dat er per omstandigheid een bedrag aan moet worden gekoppeld:

Uit het voorgaande kan geconcludeerd worden dat op grond van artikel 41 Handvest de motivering van de individuele straftoemeting ‘gedetailleerd en nauwkeurig’ moet geschieden. Dat betekent echter niet dat elke afzonderlijke strafbeïnvloedende omstandigheid expliciet gewaardeerd moet worden als sprake is van een complex geheel van strafverzwarende en strafverminderende factoren.

Terwijl artikel 41 Handvest het bestuurlijk handelen normeert, ziet artikel 47 in beginsel op gedragingen van gerechtelijke instanties. Het tweede lid van artikel 47 Handvest luidt als volgt: “Eenieder heeft recht op een eerlijke en openbare behandeling van zijn zaak, binnen een redelijke termijn, door een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld. Eenieder heeft de mogelijkheid zich te laten adviseren, verdedigen en vertegenwoordigen.”

Volgens de toelichting op artikel 47, tweede lid van het Handvest correspondeert deze bepaling met het eerste lid van artikel 6 van het EVRM, het ‘fair trial’-beginsel. Dit in artikel 47 van het Handvest verankerde beginsel biedt daarmee dezelfde waarborgen als artikel 6, lid 1 EVRM, aldus de toelichting.