I.4.3.7 Het motiveringsbeginsel

Het motiveringsbeginsel is, evenals de openbaarheidseisen, in de Grondwet neergelegd. In artikel 121 Grondwet is bepaald dat vonnissen de gronden behoren te bevatten waarop zij rusten. Door verschillende auteurs is erop gewezen dat de term vonnissen problematisch is, omdat uitspraken van verschillende rechterlijke colleges, zoals de Hoge Raad of verschillende bestuursrechters, doorgaans niet als vonnissen worden aangemerkt.1 Daardoor kan onduidelijkheid bestaan omtrent de reikwijdte van de grondwettelijke motiveringsplicht en in het bijzonder de vraag of de bestuursrechterlijke uitspraken door die eis bestreken worden. Strikt genomen is dat niet zo.2 Aangenomen wordt echter dat de grondwettelijke motiveringsplicht zich ook uitstrekt tot de uitspraken van de bestuursrechterlijke instanties.3 Zoals Jansen opmerkt, komt een beroep op de Grondwetsbepaling bij de (bestuurs)rechter nauwelijks voor.4 De bepaling lijkt een sluimerend bestaan te leiden. In de Awb is daarnaast ook een motiveringsplicht voor de bestuursrechter tot uitdrukking gebracht in artikel 8:77 sub b Awb. Daarin is bepaald dat de uitspraak de gronden van de beslissing behoort te vermelden en daarnaast is in het tweede lid van die bepaling neergelegd dat de rechter bij gegrondverklaring van het beroep verplicht is aan te geven welk rechtsregel of rechtsbeginsel hij geschonden acht. Een beroep op deze bepaling komt vaker voor in de jurisprudentie.5 Ook ben ik een enkele uitspraak tegengekomen waarin de bestuursrechter, indien er geen beroep op deze bepaling wordt gedaan, ambtshalve nagaat of wel voldaan is aan artikel 8:77.6 Dat zou betekenen dat deze bepaling moet worden aangemerkt als een bepaling van openbare orde waaraan ambtshalve moet worden getoetst.7 Geheel eenduidig is de rechtspraak van de bestuursrechter op dit punt echter niet, maar ambtshalve toetsing of de motiveringsplicht door de rechter is nageleefd, zou het fundamentele karakter van de motiveringsplicht en het belang daarvan onderstrepen.8

Naast de nationale grondslagen voor het motiveringsbeginsel als beginsel voor behoorlijke rechtspleging volgt uiteraard ook uit artikel 6 EVRM en het recht op een eerlijke behandeling van de zaak dat de nationale rechter zijn uitspraken dient te motiveren.9 Hoewel een dergelijke verplichting niet genoemd wordt in de tekst van die bepaling zelf, heeft het EHRM die verplichting afgeleid uit het recht op een eerlijke behandeling van de zaak, zoals ook blijkt in de uitspraak Hirvisaari t. Finland:

Het motiveringsbeginsel als beginsel van behoorlijke rechtspleging is niet omstreden in de doctrine.11 Er wordt een onderscheid gemaakt tussen het formele en materiële motiveringsbeginsel. Het formele beginsel houdt in dat een motivering gegeven moet worden voor de beslissing van de rechter (kenbaarheid van de motivering). Het materiële beginsel heeft betrekking op de kwaliteit van de motivering, de deugdelijkheid ervan derhalve. De Grondwet en de Awb geven slechts aan dat de gronden waarop de uitspraak berust gegeven moeten worden, maar algemeen aanvaard is dat de motivering van de rechter deugdelijk moet zijn.12 Ook het EHRM eist een deugdelijke, draagkrachtige motivering, zoals blijkt uit de hiervoor aangehaalde passage waarin het overweegt dat:

Wat onder een deugdelijke motivering verstaan moet worden, kan van geval tot geval verschillen. Het EHRM heeft aangegeven dat de motiveringseisen die gesteld worden aan de rechterlijke uitspraak kunnen variëren afhankelijk van de aard van de beslissing.14 Enkele algemene eisen kunnen echter wel uit de rechtspraak gedestilleerd worden. In elk geval vloeit uit het beginsel noch uit artikel 6 EVRM voort, zoals ook blijkt uit de hiervoor aangehaalde passage in de uitspraak Hirvisaari, dat de rechter op elke stelling van een partij behoort te reageren in de uitspraak.15 De belangrijkste stellingen en bewijsmiddelen van partijen en het oordeel van de rechter daaromtrent alsmede omtrent de essentiële rechtsvragen behoren echter in de uitspraak tot uitdrukking te komen.16De motivering van de rechter in eerste aanleg moet zodanig zijn dat partijen op effectieve wijze gebruik kunnen maken van hun recht om hoger beroep in te stellen en behoort derhalve aanknopingspunten voor hoger beroep te bieden.17 In hoger beroep daarentegen mag het appèlcollege volstaan met verwijzing naar en overneming van de gronden van de uitspraak in eerste aanleg.18 Is de motivering door de eerdere instantie echter innerlijk tegenstrijdig of anderszins gebrekkig, dan volstaat overname van die motivering, zeker indien geklaagd is over de gebrekkige motivering, niet.19 Indien de rechter een uitspraak moet doen met toepassing van vage begrippen of vage normen, waarbij een waardering van de feiten of feitelijke kwesties moet plaatsvinden, behoort de motivering gedetailleerd te zijn.20 Al met al houdt de motiveringsplicht voor de rechter op grond van de jurisprudentie van EHRM in dat de uitspraak uitdrukking moet geven aan de essentiële argumenten en bewijsmiddelen van partijen, de beoordeling daarvan door de rechter én de redenen voor zijn beslissing; dat geldt in elk geval voor één instantie in de procedure, of dat nu in eerste aanleg of in hoger beroep is, aangezien het EHRM de eerlijkheid van de procedure in zijn geheel beoordeelt. De doctrine en bestuursrechters sluiten hierbij, ook bij de interpretatie van de nationale (wettelijke) motiveringseisen, grotendeels aan.21 De bestuursrechter heeft aangegeven dat niet op ieder argument van partijen afzonderlijk behoeft te worden ingegaan in de uitspraak22, maar tevens dat het ingaan op geen enkele beroepsgrond in strijd is met de op de rechter (ingevolge artikel 8:77 Awb) rustende motiveringsplicht.23 Kritiek is er in de literatuur vooral op de soms in hoger beroep wel erg bondige motiveringen waarbij verwijzing naar het oordeel van de rechtbank plaatsvindt.24 Zoals Damen ook terecht doet, kan de vraag gesteld worden of door de bestuursrechter, gelet op de functies van het motiveringsbeginsel, in hoger beroep niet een hogere maatstaf dan die van het EHRM moet worden aangelegd, aangezien de uit artikel 6 EVRM voortvloeiende eisen minimumnormen betreffen.25

Tot slot zijn er niet alleen gevallen waarin een ontbreken van of een gebrekkige motivering zich voordoet, soms kan er ook sprake zijn van een overdaad aan motivering. In de zaak Sanchez Cardenas t. Noorwegen komt het EHRM weliswaar niet tot een schending van artikel 6 eerste lid EVRM, maar overweegt het:

De nationale rechter had in zijn bestreden uitspraak inzake de omgangsrechten van de klager met zijn zoon gerefereerd aan beschuldigingen van seksueel misbruik door klager van zijn zoon (waarvoor klager niet strafrechtelijk veroordeeld was) maar had uiteindelijk geen oordeel hierover gegeven of het bewijs in dat kader gewaardeerd of onderzocht. Klager werd wél de omgang met zijn zoon ontzegd. De passage in de uitspraak inzake het seksueel misbruik betrof echter een obiter dictum. Klager meende derhalve dat deze passage hem geschaad had en dat de rechter ofwel er zelf onderzoek naar had moeten doen ofwel er niet naar had moeten verwijzen. Omdat het EHRM de klacht niet nader heeft onderzocht, is niet duidelijk of overwegingen ten overvloede of overwegingen die niet direct doorslaggevend zijn voor de uitkomst in sommige gevallen inderdaad 'too much' kunnen zijn en daarmee de deugdelijkheid van de motivering kunnen aantasten.27

De motiveringsplicht voor rechters dient verschillende doelen en heeft derhalve verschillende functies. In het algemeen worden de volgende functies onderscheiden: kwaliteitsbevordering, een legitimatiefunctie, een controlefunctie en een functie in het kader van de rechtsvorming.28 Met kwaliteitsbevordering wordt bedoeld dat de motiveringsplicht het geschilbeslechtende orgaan ertoe dwingt om op grond van deugdelijke argumenten en een deugdelijke redenering tot zijn beslissing te komen; de kwaliteit van de oordeelsvorming wordt erdoor verhoogd.29 Daarnaast heeft de motivering een legitimatiefunctie. De motivering verschaft de betrokkenen inzicht in de redenen voor de beslissing en deze beslissing kan daardoor eerder geaccepteerd worden.30 Voorts vormt de motivering het aanknopingspunt voor het verweer tegen die uitspraak bij het instellen van rechtsmiddelen.31 De controlefunctie is van belang, omdat de rechter door middel van zijn motivering verantwoording aflegt over de uitspraak. Omdat de rechter onafhankelijk behoort te zijn en geen verantwoording over zijn uitspraken aan de beide andere staatsmachten behoort af te leggen, is het stellen van motiveringsplichten van belang om inzicht te geven in de redenen voor de uitspraak aan partijen, publiek en hogere instanties.32 Alleen door middel van de motivering kan de uitspraak immers daadwerkelijk gecontroleerd worden. De functie in het kader van de rechtsvorming houdt in dat de motivering en het daarin besloten liggende oordeel van belang kan zijn voor andere gevallen en daarmee bijdraagt aan de rechtsontwikkeling.33

Evenals bij de hiervoor behandelde beginselen van behoorlijke rechtspleging, kunnen de functies van het motiveringsbeginsel herleid worden tot twee hoofdfuncties: bescherming van de belangen van partijen in de procedure alsmede waarborging van algemene belangen, zoals het vertrouwen in rechtspraak of de rechtsontwikkeling en rechtsvorming.34 Die algemene belangen zijn echter ook in het kader van het motiveringsbeginsel mijns inziens (zeker in eerste aanleg) ondergeschikt aan het belang van partijen in het concrete rechtsgeschil en hun verdedigingsrechten. In gevallen waarin bijvoorbeeld geen rechtsmiddel openstaat of wordt ingesteld en zonder de ondersteuning van de openbaarmaking van de (motivering van de) uitspraak, blijven toch primair de functies die zien op de bescherming van belangen van partijen over. Voor het EHRM lijkt eveneens vooral centraal te staan dat de motivering aanknopingspunten biedt voor partijen om in hoger beroep te gaan en dat daarmee tot uitdrukking wordt gebracht dat zij ook daadwerkelijk gehoord zijn. Het EHRM benoemt die functie in elk geval expliciet als functie van een gemotiveerde uitspraak in Estate of Nitschke t. Zweden. Daarin overweegt het:

”The Court wishes to emphasise that the function of a reasoned judgment is to afford the parties the possibility of an effective appeal and to show to the parties that they have been heard (see, Suominen v. Finland, no. 37801/97, § 37,1 July 2003)."35

De andere functies van het motiveringsbeginsel legt het EHRM niet altijd zo expliciet ten grondslag aan de motiveringseisen die voortvloeien uit artikel 6 EVRM.36 In de uitspraak Tatashvili t. Rusland worden de hiervoor genoemde functies wel weer uitdrukkelijk genoemd.37

Er is, gelet op deze functies van het motiveringsbeginsel, ook een duidelijke samenhang met de eis van een openbare uitspraak, het verdedigingsbeginsel en zelfs met het onpartij digheidsbeginsel. Zonder de (externe) openbaarheid van de uitspraak is immers de motivering van het rechterlijk oordeel niet bij het publiek kenbaar, en daarmee ook niet controleerbaar (zie hierover paragraaf 4.3.6).38 Daarnaast blijkt uit de motivering van de uitspraak of partijen ook daadwerkelijk gehoord zijn en hoe de rechter de stellingen en argumenten van partijen heeft gewogen.39 Daarmee is het ook een waarborg tegen willekeur en tegelijkertijd een waarborg voor de vereiste onpartijdigheid van de rechter.40 Uit de motivering kan blijken dat de rechter recht heeft gedaan aan het beginsel van hoor en wederhoor alsmede aan het onpartijdigheidsbeginsel. De band met het verdedigingsbeginsel bestaat er voorts uit dat de motivering van de uitspraak het aanknopingspunt vormt voor het instellen van hoger beroep en het voeren van een verdediging tegen die uitspraak41; die samenhang strekt zich derhalve uit naar de fase die volgt op de rechterlijke uitspraak in eerste aanleg. Het is van belang dat de desbetreffende rechterlijke instantie die de uitspraak doet, zich daarvan bewust is.

Omdat de motivering van een uitspraak per definitie toegesneden moet zijn op de omstandigheden van het geval en derhalve bestaat uit maatwerk, is het lastig algemene inrichtingseisen in de wet op te nemen waaruit blijkt wanneer sprake is van een deugdelijke motivering. Wel zijn in de Awb een algemene motiveringsplicht en eisen inzake onderdelen die hoe dan ook in de uitspraak behoren terug te komen opgenomen. De uitspraak van de bestuursrechter dient bijvoorbeeld de gronden van de beslissing en de beslissing zelf te bevatten op grond van artikel 8:77, eerste lid, onder b en c Awb. Tevens dient de uitspraak te vermelden welke geschreven of ongeschreven rechtsregel of welk algemeen rechtsbeginsel geschonden wordt geacht bij gegrondverklaring van het beroep. Indien de uitspraak mondeling wordt uitgesproken, behoort de rechter eveneens het dictum en de gronden voor de beslissing te vermelden, zo volgt uit artikel 8:67, tweede lid, Awb. Voor het overige bevat de Awb geen concrete motiveringseisen voor de rechter. De bestuursrechter heeft, zoals eerder aangegeven, conform de jurisprudentie van het EHRM bepaald dat uit artikel 8:69 noch uit artikel 8:77, eerste lid, van de Awb voortvloeit dat de rechter in zijn uitspraak op alle door een belanghebbende aangevoerde argumenten afzonderlijk behoort in te gaan.42 In de jurisprudentie is verder nog uitgemaakt dat bepaalde processuele beslissingen van de rechter, waarbij deze gebruik maakt van hem toegekende bevoegdheden in de Awb, gemotiveerd dienen te worden. Als grondslag daarvoor lijkt het ongeschreven motiveringsbeginsel te fungeren. Zo behoort de rechter te motiveren in de uitspraak waarom bepaalde door (een der) partijen meegebrachte of opgeroepen getuigen of deskundigen niet zijn gehoord.43 Mij lijkt, in het verlengde daarvan, dat voor alle processuele beslissingen van de rechter, waarbij hij een discretionaire bevoegdheid hanteert die van belang kan zijn voor de uitkomst van de procedure, een dergelijke motiveringsplicht geldt. Te denken valt aan de beslissing om op grond van artikel 8:47 Awb al dan niet een deskundige in te schakelen.44 Tot slot wijst Jansen er nog op dat voor bijzondere (neven-)dicta, zoals het in stand laten van de rechtsgevolgen ex artikel 8:72, derde lid, Awb of het zelf in de zaak voorzien ex artikel 8:72, vierde lid, Awb, eveneens een motiveringsverplichting geldt.45 De rechter moet aangeven waarom van de bevoegdheid daartoe gebruik wordt gemaakt.