6.5 Opnieuw: Waarom is het burgerperspectief relevant voor het juridisch perspectief?

Tussen het juridisch perspectief en het burgerperspectief bestaat een conflict ten aanzien van het aan voorlichting te ontlenen vertrouwen. Waarom zou het juridisch perspectief zich daarvan iets moeten aantrekken? Het gaat hier immers om twee volstrekt andere invalshoeken die logischerwijs tot andere uitkomsten leiden. De juridische werkelijkheid is nu eenmaal anders dan de alledaagse of communicatieve werkelijkheid. De juridische werkelijkheid dient een doel (regelen van rechtsverhoudingen, vastleggen van normen, wegen van belangen, etc.).1 Het is onvermijdelijk dat die benadering afwijkt van de leefwereld van de burger, dus waarom zou het juridisch perspectief überhaupt iets moeten doen met inzichten uit een ander perspectief?

Het antwoord is eenvoudig. Omdat het recht er is voor de burger – en niet andersom (paragraaf 2.2.3). Wanneer de toepassing van het vertrouwensbeginsel in het juridisch perspectief niet meer herkenbaar of begrijpelijk is voor de burger, leidt dat tot rechtsvervreemding. Wanneer een kloof ontstaat tussen enerzijds de mate van bescherming die het belastingrecht de burger biedt en anderzijds de mate van bescherming die de burger verwacht, vervreemdt het recht zich van de burger. De perspectieven lopen dan te sterk uiteen. Dat kan gevolgen hebben in termen van vertrouwen in en legitimiteit van de overheid.2 In de literatuur is daarvoor eerder gewaarschuwd, zoals door Damen en Scheltema.3 Schending van bij de burger gewekt vertrouwen kan dus beschadigend zijn voor het vertrouwen van de burger in de Belastingdienst en de overheid in het algemeen.4 Tanend vertrouwen van de samenleving in de Belastingdienst is bovendien bedreigend voor belastingheffing, aangezien de uitvoeringsstrategie van de Belastingdienst is gebaseerd op het fundament van vertrouwen.5

Als de burger uit het oog wordt verloren, dan gaat het, zoals de Ombudsman schreef, gemakkelijk mis tussen ‘de burger en zijn overheid.’6 Onlangs waarschuwde Van Hout in haar voorwoord van het rapport van de Adviescommissie praktische rechtsbescherming in belastingzaken voor de gevolgen van het uit het oog verliezen van de burger in het belastingrecht:

Begrippen als rechtsvervreemding, legitimiteit en betrouwbaarheid zijn gewichtige, abstracte woorden. Echter, een blik op de betogen van de belanghebbenden in de casusposities in de onderliggende uitspraken illustreert hoe gevoelens van frustratie, vervreemding en onbegrip zich bij burgers daadwerkelijk manifesteren.8

Zo vroeg de invalide autobezitter zich af wat voor ‘zin’ het eigenlijk heeft om afspraken te maken met de Belastingdienst en te bellen (casuspositie 1). De notaris is duidelijk verontwaardigd over de risicoverdeling en ziet geen enkel belang voor burgers bij een ‘onbelemmerde’ uitvoering van de voorlichtende taak als dat betekent dat zij het risico op fouten in toelichtingen dragen (casuspositie 2). De echtgenote vraagt zich gefrustreerd af waarom de Belastingdienst onzorgvuldige voorlichting mag geven en vervolgens ‘zomaar’ op zijn woord mag terugkomen (casuspositie 5). De co-ouder doet haar best en verifieert haar lezing van de website zelfs bij de BelastingTelefoon, maar vangt achteraf toch bot (casuspositie 6). De burger die zijn lijfrente afkoopt op grond van onjuiste informatie, krijgt weliswaar uiteindelijk gelijk, maar heeft daarvoor wel jarenlang moeten procederen (casuspositie 7). Deze burgers raken, zo blijkt wel, daadwerkelijk vervreemd van het recht.

Dit zijn geen zaaknummers, maar mensen. Het zijn weliswaar voorbeelden, maar de onderliggende arresten zijn representatief voor gevallen waarin de belastingrechter over aan voorlichting ontleend vertrouwen oordeelt. Dergelijke reacties geven dus een representatief inkijkje in ‘de werkelijkheid’ waarop het belastingrecht hier ziet.

Bovendien rijst bij de casusposities – nog los van hoe de belastingrechter uiteindelijk oordeelt, maar vanuit menselijk oogpunt – de vraag, zoals Meussen schreef: ‘moet je dit als Belastingdienst nu willen?’9 De Belastingdienst heeft weliswaar op basis van het geldende recht juridisch houdbare standpunten, maar waarom wordt geprocedeerd tot aan de Hoge Raad nota bene in gevallen waarin de Belastingdienst zelf een fout heeft gemaakt? Of in situaties waarin de burger anderszins op het verkeerde been is gezet? Juridische argumenten als rechtsgelijkheid zijn misschien overtuigend in een ‘bureaucratische rechtsstaat’, maar niet in een ‘responsieve rechtsstaat’ (paragraaf 2.2.3.2).

Kortom, als we – zoals Scheltema eerder zei – ‘serieus menen dat het bij het recht niet gaat om de schoonheid van de systematiek, maar om het vervullen van een maatschappelijke functie’,10 dan moeten de inzichten uit het burgerperspectief serieus worden genomen. De wijze waarop het juridisch perspectief bij voorlichting het beste hiermee zou kunnen omgaan, is voorwerp van het volgende hoofdstuk.