5.3.1 Eerste kernelement: het doen van aangifte

Binnen ‘direct/administrative assessment’ moeten belastingplichtigen in principe een aangifte indienen voorafgaand aan het formaliseren van de belastingschuld (tabel 6). Een afwijking op deze algemene regel vormt Japan. Daar werd de aanslag (‘direct/administrative assessment’) in het verleden namelijk grotendeels gebaseerd op gegevens van de belastingdienst zelf of van derden (vergelijkbaar met de manier waarop in Nederland thans de onroerendezaakbelasting wordt geheven en in het verleden de beschreven middelen).1

Tabel 6 Overzicht direct/administrative assessment; wel of geen aangifte

Na het doen van aangifte wordt de aangifte onderworpen aan toezicht (zie paragraaf 5.3.2) en volgt uiteindelijk een aanslag, een ‘assessment’ paragraaf 5.3.4). In dit verband wijs ik nog op Pakistan en Bangladesh. Daar deden belastingplichtigen aangifte op een plek waar de belastingdienst een bijeenkomst organiseerde en de (aangifte)gegevens vrijwel op hetzelfde moment werden beoordeeld door de inspecteur. Deze hoorzittingen vertonen enige gelijkenis met de hulp bij aangifte (HUBA) in Nederland. Een belangrijk verschil is echter dat bij de HUBA enkel hulp wordt geboden bij het invullen van de aangifte, een aanslag wordt daar niet vastgesteld.3

In het geval van ‘self-assessment’ moeten belastingplichtigen altijd een aangifte indienen bij hun belastingdienst (zie tabel 7).

Tabel 7 Overzicht self-assessment; wel of geen aangifte

* geen ‘self-assessment’ voor particulieren

Het bovenstaande maakt duidelijk dat in zijn algemeenheid kan worden gesteld dat zowel bij ‘direct/administrative assessment’ als bij ‘self-assessment’ een aangifte moet worden ingediend. Op dit kernelement zijn er nauwelijks verschillen tussen beide heffingstechnieken.

In dit verband wijs ik ten slotte nog op de omschrijving die het IBFD heeft opgesteld voor self-assessment (zie paragraaf 5.2). Daarin staat dat een belastingplichtige zelf moet berekenen wat hij aan belasting is verschuldigd. Daarbij zal al snel worden gedacht aan een aangiftebelasting in Nederland. De vraag is echter hoe de Nederlandse inkomstenbelasting in dat verband moeten worden gekwalificeerd (als ‘direct/administrative assessment’ of als ‘self-assessment’). In Nederland rekent de huidige aangifteprogrammatuur voor de inkomstenbelasting bij particulieren, namelijk vrijwel onmiddellijk uit wat een belastingplichtige moet betalen of terugkrijgt (zie ook paragraaf 1.2). Verdedigd kan worden dat belastingplichtigen daarmee zelf uitrekenen wat ze verschuldigd zijn en dat daarom sprake is van ‘self-assessment’. Daar kan tegen in worden gebracht dat uiteindelijk de Belastingdienst de aanslag formaliseert in een aanslagbiljet en dat pas dan daadwerkelijk is berekend wat een belastingplichtige is verschuldigd. Om die reden is in mijn ogen geen sprake van ‘self-assessment’, maar van ‘direct/administrative assessment’.