6.6.3 Opmaat naar de nieuwe Pw

Het advies van de SER in 2001 over de Nieuwe Pensioenwet bracht weinig vernieuwing en stelde slechts voor in de wet vast te leggen hoe vertegenwoordigers van gepensioneerden (en overigens ook van werknemers) in een ondernemingspensioenfonds dienden te worden gekozen.1 Voor gepensioneerden zou dat moeten via verkiezingen of door vertegenwoordigers van gepensioneerden in de deelnemersraad, aldus het advies. Datzelfde jaar vond een evaluatie plaats van het convenant van de STAR en CSO uit 1998. Hieruit bleek dat voor 84% van de gepensioneerden bij ondernemingspensioenfondsen een deelnemersraad was of een vertegenwoordiging in het bestuur. Bij bedrijfstakpensioenfondsen (waar de meerderheid van de gepensioneerden zich bevond) was 88% van de gepensioneerden vertegenwoordigd in een deelnemersraad en was er bij slechts 1% sprake van vertegenwoordiging in het bestuur, welk laatste percentage werd veroorzaakt doordat het convenant zich bij bedrijfstakpensioenfondsen richtte op deelnemersraden.2 Uit ander onderzoek bleek weer dat veel gepensioneerden in besturen werden voorgedragen door werknemers en OR’en en daardoor moeilijk als echte vertegenwoordigers konden worden gezien.3

Aangezien de evaluatie aantoonde dat er nog veel ruimte was voor verbetering, kwam Tweede Kamerlid Giskes (later samen met Van Geen) met een wetsvoorstel dat beoogde gepensioneerden een afdwingbaar recht te geven op vertegenwoordiging in pensioenfondsbesturen, met doorbreking van de pariteit.4 Pensioenfondsen werden de vrijheid gegeven eventueel ook slapers op te nemen in het bestuur. Opnieuw werden voor deze vrijblijvendheid bij slapers met name praktische redenen aangevoerd: ze zijn niet of nauwelijks georganiseerd, van een deel van hen zijn de adressen niet bekend en zij worden bij toeslagen toch al hetzelfde behandeld als gepensioneerden.5 Naast de bestuursdeelname beoogde het wetsvoorstel deelnemersraden verplicht te stellen bij bedrijfstak- en ondernemingspensioenfondsen indien verzocht door ten minste 1% (of, als dat minder is, 250) van de belanghebbenden bij het pensioenfonds. De bestaande drempel van 5% werd te hoog geacht. Hiermee werd bewust zowel zeggenschap (uitvoering) als medezeggenschap (controle) door gepensioneerden beoogd.6 Tot slot kreeg de deelnemersraad een aantal instemmingsrechten toegekend op bestuursbesluiten, met de mogelijkheid van beroep bij de OK.7 De indiener van het wetsvoorstel hintte nog op de mogelijkheid om een andere rechtsvorm voor pensioenfondsen voor te schrijven die de inspraak van werknemers en ex-werknemers beter zou waarborgen, zoals de onderlinge waarborgmaatschappij.8 Hiervoor zijn in de literatuur9 meermaals wel stemmen opgegaan, maar Giskes vond een dergelijke ingreep te ver gaan.

Hoewel de Raad van State zich op onderdelen kritisch uitliet over het wetsvoorstel, steunde het een wettelijke verplichting tot deelname door gepensioneerden in het bestuur,10 dit in tegenstelling tot de STAR die zich tegen verplichte deelname keerde.11 Het standpunt van de STAR was, naast meer fundamentele bezwaren, ingegeven door de doorkruising van de initiatiefwet met een vernieuwd medezeggenschapsconvenant. Gezien de waarde die de regering toekende aan het vorige medezeggenschapsconvenant uit 1998, deed deze kritiek – naar later bleek terecht – vrezen voor het lot van het wetsvoorstel.12 Het wetsvoorstel, na enige tijd overgenomen door D66-Kamerlid Bakker, sleepte zich hierdoor een aantal jaren voort en begon daardoor parallel te lopen aan de plannen voor de nieuwe Pw en het nieuwe medezeggenschapsconvenant. In april 2002 stuurde het kabinet de Hoofdlijnen voor een nieuwe Pw naar de Kamer. Daarin stond wat (mede)zeggenschap betreft dat de verwachting was dat de convenantspartijen STAR en CSO er zelf in zouden slagen een verbeterslag te maken. Pas als dat niet het geval zou zijn, zou overwogen worden wettelijk een verplichting op te nemen tot het instellen van een deelnemersraad of bestuursparticipatie van gepensioneerden.13 Later datzelfde jaar legde toenmalig staatssecretaris Rutte een deadline op aan de convenantspartijen: 1 januari 2003.14

Het nieuwe medezeggenschapconvenant van de STAR en CSO volgde op de valreep in februari 2003.15 De inhoud daarvan was voor het merendeel gelijk aan het vorige convenant uit 1998. Gepensioneerdenorganisaties binnen CSO verzetten zich er daarom tegen en pleitten voor een verdergaande wettelijke regeling, maar uiteindelijk ging de meerderheid van het CSO-bestuur toch akkoord.16 Het convenant bevatte enkele kleine aanpassingen zoals een zogeheten ‘verzwaard adviesrecht’ voor de deelneamersraad bij overname of liquidatie van het pensioenfonds, wat vervolgens door de wetgever al snel tot wet werd verheven middels een beroepsrecht voor geledingen van de deelnemersraad (zoals gepensioneerden) in het geval van deze besluiten; het latere artikel 218 Pw. Ook werd op verzoek het structureel mogelijk gemaakt CSO uit te zonderen van de representativiteitsvereisten die golden voor verenigingen bij bedrijfstakpensioenfondsen, zij het met de toezegging van CSO om de oprichting van verenigingen van gepensioneerden te bevorderen.17 De voornaamste afspraak van het convenant was echter dat als bij de evaluatie in 2005 zou blijken dat minder dan 65% van de pensioenfondsen (mede)zeggenschap kende door gepensioneerden, de convenantspartijen de regering zouden verzoeken dwingende wetgeving in te voeren.

Meer zelfregulering volgde snel onder de vlag van wat in goed Nederlands ‘pension fund governance’ is gaan heten. In 2004 achtereenvolgens de Aanbevelingen voor goed pensioenfondsbestuur van de Stichting Ondernemingspensioenfondsen, die niet ingingen op (mede)zeggenschap, en een (concept) corporate governance code van de Vereniging van Bedrijfstakpensioenfondsen, welke code onder meer stelde dat bedrijfstakpensioenfondsen een orgaan zouden moeten instellen waaraan het bestuur verantwoording ging afleggen, een ‘college van belanghebbenden’.18 Dit college zou gaan bestaan uit vertegenwoordigers van werkgever, werknemers en gewezen deelnemers. In hetzelfde jaar verscheen een door de regering verzocht rapport met aanbevelingen voor ‘pension fund governance’,19 vroeg toenmalig minister De Geus aan de STAR een aanpak hiervoor op te stellen20 en vroeg hij aan de Tweede Kamer om met het wetsvoorstel Bakker niet vooruit te lopen op de uitkomst van die aanpak en op de uitkomst van de evaluatie van het medezeggenschapsconvenant in 2005.21 De principes van de STAR volgden in 2005,22 wat vervolgens voor de minister reden was om het wetsvoorstel Bakker overbodig te verklaren.23 Bakker verdedigde zich met de stelling dat de bovengenoemde initiatieven tot goed pensioenfondsbestuur uiteraard lovenswaardig waren, maar zich richtten op kwesties als functioneren van het bestuur en intern toezicht, en niet op de bestuurssamenstelling.24 Daar had hij een terecht punt; ook de STAR Principes parkeerden blijkens hoofdstuk 3 een nadere visie op de (mede)zeggenschap tot het moment van evaluatie in 2008.

Het wetsvoorstel voor de Pw bracht geen radicale hervorming ten aanzien van de (mede)zeggenschap van gepensioneerden25, maar eerder een technische herziening. De deelnemersraad kreeg een aantal extraadviesgronden ten aanzien van voorgenomen besluiten, het klachtrecht sneuvelde wegens beperkt gebruik en het vervallen van de noodzaak ervan door het beroepsrecht bij de OK.26 Ook werd de onder de PSW bestaande rariteit dat vrijwillig ingestelde deelnemersraden niet altijd dezelfde rechten hadden als verplicht ingestelde deelnemersraden opgeheven.27 Daarnaast werd in de wettekst van artikel 105 lid 2 Pw uitgewerkt wie de belanghebbenden waren ten aanzien van wie de evenwichtige belangenbehartiging gold; meer specifiek werd verduidelijkt dat daar ook de (ex-)werkgever onder viel, aangezien daarover discussie bestond.28

Blijkens de (tussen)evaluatie van het medezeggenschapsconvenant in 200529 had 71% van de bedrijfstakpensioenfondsen een deelnemersraad waarvan 39% voldeed aan de vereisten van het convenant, zoals evenredigheid van deelnemers en gepensioneerden. Van de ondernemingspensioenfondsen had 74% een deelnemersraad of bestuursdeelname, waarvan 40% voldeed aan de vereisten van het convenant. Vaak was er geen evenredige zetelverdeling en in geval van bestuursdeelname waren gepensioneerden niet voorgedragen door (organisaties van) gepensioneerden.30 In mei 2007 volgde daarom een verzoek van de STAR en CSO om het medezeggenschapsconvenant wettelijk te verankeren, waaraan de regering gehoor gaf in de derde nota van wijziging van de Pw.31 Kort gezegd kwam daarmee dus in de wet te staan dat een bedrijfstakpensioenfonds een deelnemersraad diende te hebben (het toenmalige artikel 109 Pw) en kwam er bij ondernemingspensioenfondsen de keuze via een raadpleging tussen bestuursdeelname of deelnemersraad (het toenmalige artikel 100 Pw en artikel 110 Pw).32 In het toenmalige artikel 101 Pw kwam te staan dat de bestuurszetels tussen werknemers en gepensioneerden bij een ondernemingspensioenfonds op basis van onderlinge getalsverhoudingen werden verdeeld. Vanaf het moment dat het aantal werknemers minder dan 10% bedroeg, was het mogelijk dat gepensioneerden meer zetels hadden dan werknemers. Gepensioneerden konden minder zetels hebben dan op basis van onderlinge getalsverhoudingen als via raadpleging was gekozen voor een deelnemersraad, terwijl er al bestuursparticipatie was van gepensioneerden.33 Gepensioneerden in het bestuur van het ondernemingspensioenfonds dienden op grond van het toenmalige artikel 101 lid 4 Pw te worden gekozen ‘door en uit’ de gepensioneerden van het betreffende pensioenfonds.34 In het toenmalige artikel 33 Pw kreeg het verantwoordingsorgaan een plek, inclusief het daarbij horende recht van enquête uit de STAR-Principes. Werkgever, werknemers en gepensioneerden dienden in het verantwoordingsorgaan vertegenwoordigd te zijn.35 Verdere wijzigingen van de (mede)zeggenschap werden in de ijskast gezet tot evaluatie van de STAR Principes en het medezeggenschapsconvenant in 2008.36 Het amendement De Wit, dat een recht op bestuursparticipatie aan gepensioneerden wilde toekennen, sneuvelde.37