5.3.4 Motivering van beperkingen

De beslissing om een getuigenverzoek af te wijzen moet voldoende worden gemotiveerd. Voor afwijzingen op grond van de artikelen 264 en 288 Sv geeft de wet aan dat een ‘met redenen omklede beslissing’ moet worden genomen.1 Voor de afwijzing van verzoeken op basis van artikel 328 jo. 315 Sv bevat de wet geen motiveringsverplichting. Dat betekent echter niet dat motivering achterwege kan blijven. Ontbreekt een motivering, dan kan de Hoge Raad niet vaststellen welke maatstaf het gerechtshof heeft gehanteerd bij de beoordeling van het verzoek en of de toepassing daarvan begrijpelijk is. Om deze reden zal de Hoge Raad kunnen casseren.2 Desondanks zal het ontbreken van een motivering niet altijd tot cassatie leiden, omdat het in sommige gevallen heel duidelijk is om welke reden een verzoek is afgewezen.3

De rechter zal de juiste maatstaf voor de beoordeling van het getuigenverzoek moeten hanteren.4 Voor zover hij dat heeft gedaan, onderzoekt de Hoge Raad de begrijpelijkheid van de afwijzing van het getuigenverzoek. Daarbij kan de motivering van belang zijn. Wanneer een afwijzende beslissing zonder motivering niet begrijpelijk is, zal de Hoge Raad kunnen casseren.5 De omvang van de vereiste motivering zal afhangen van alle omstandigheden van de zaak. In veel gevallen zal het volstaan met de vaststelling dat de noodzaak van het getuigenverhoor niet is gebleken niet voldoende zijn en zal een nadere motivering moeten worden gegeven waaruit blijkt waarom die noodzaak niet is gebleken. Of zo’n nadere motivering vereist is, zal in het bijzonder afhangen van hetgeen de verdediging heeft aangevoerd.6 In NJ 1993, 53 was de verdachte veroordeeld wegens het besturen van een auto onder invloed van alcohol. Hij was na een ongeval op de bestuurdersplaats van de auto aangetroffen. Hij betoogde echter dat niet hij, maar een ander de auto had bestuurd. De ander had de plaats van het ongeval verlaten en hij was zelf op de bestuurdersplaats terechtgekomen omdat hij had geprobeerd aan die kant de auto te verlaten. De receptioniste van een hotel had verklaard dat de persoon die door de verdachte als bestuurder werd aangewezen ten tijde van het ongeval in het hotel was geweest. De raadsman had ter zitting om oproeping van deze persoon als getuige verzocht, onder andere omdat niet kon worden uitgesloten dat hij het hotel toch had verlaten. Het gerechtshof had dit verzoek afgewezen met het argument dat de noodzakelijkheid hiervan niet was gebleken. De Hoge Raad vond deze motivering te summier: ‘Gelet op de verklaring van de verdachte en op hetgeen de raadsman heeft aangevoerd behoefde ’s hofs oordeel dat de noodzaak van het als getuige horen van P.W. niet is gebleken evenwel nadere motivering.’7 Uiteraard moet de gegeven motivering de beslissing ook kunnen dragen.8 In de hiervoor besproken zaak had de verdachte een alternatief scenario gegeven en wilde hij de getuige ondervragen om dat scenario aannemelijk te maken. Dat gebeurde ook in een andere zaak. Daarin mocht het gerechtshof volgens de Hoge Raad echter oordelen dat het alternatieve scenario zo onaannemelijk was, dat het getuigenverzoek op die grond mocht worden afgewezen.9

Ten aanzien van getuigenverzoeken die bij de rechter-commissaris zijn gedaan, bepaalt artikel 208 lid 2 Sv dat de afwijzing van een verzoek bij met redenen om klede schriftelijke beschikking moet worden medegedeeld aan de verdachte en de officier van justitie. Hierbij past de relativering dat het ondervragingsrecht niet geschonden zal worden wanneer een afgewezen bij de rechter-commissaris gedaan getuigenverzoek niet is herhaald ter zitting.10

Het Wetboek van Strafvordering geeft bij slechts twee soorten beperkingen een verplichting tot motivering van de toepassing ervan. Wanneer de rechter-commissaris besluit het vragen naar bepaalde persoonsgegevens van de getuige achterwege te laten op grond van artikel 190 lid 3 Sv, moet hij deze beslissing op grond van artikel 190 lid 4 Sv motiveren.11 Daarnaast bepaalt artikel 187d lid 2 Sv dat de rechter-commissaris de redenen voor het geheimhouden van antwoorden opgeeft. Artikel 187b lid 2 Sv bepaalt weliswaar dat het beletten van een antwoord in het proces-verbaal moet worden vermeld, maar verplicht de rechter-commissaris niet tot het opgeven van de reden daarvoor.

Wanneer de wet een motiveringsplicht bevat en daaraan niet is voldaan, zal de Hoge Raad doorgaans casseren. Wanneer de wet geen uitdrukkelijke motiveringsplicht geeft, kan het ontbreken van een motivering toch problematisch zijn wanneer een beslissing niet zonder meer begrijpelijk is op grond van de feiten en omstandigheden van een zaak. Ontbreekt een motivering, dan zal de Hoge Raad daarom toch kunnen casseren.12 Is onverplicht wél een motivering gegeven, dan zal deze de beslissing ook moeten kunnen dragen, omdat anders wegens een motiveringsgebrek zal worden gecasseerd.13

In § 2.9 is uiteengezet dat beslissingen die leiden tot beperking van het ondervragingsrecht moeten worden gemotiveerd, tenzij de reden voor de beperking voldoende kan worden afgeleid uit het vonnis of arrest. De gevallen waarin de Nederlandse rechter beslissingen moet nemen op getuigenverzoeken en beslissingen moet motiveren zijn in overeenstemming met de Straatsburgse uitgangspunten. De omvang van de motiveringsplicht is in beginsel ook gelijk. In § 3.4 heb ik echter betoogd dat de Hoge Raad in bepaalde gevallen niet van de feitenrechter verlangt dat deze motiveert waarom geen alternatieve verhoorvormen konden worden ingezet. Op dat punt schieten de motiveringseisen die de Hoge Raad stelt, te kort.