2.4 Causaliteitsleer of aansprakelijkheidsleer?

57. Het denken in tamelijk obscure causaliteitsnoties (oorzaak versus aanleiding, werkelijke oorzaak versus door iets anders veroorzaakt) zoals dat in de negentiende eeuw gebeurde, maakte in het begin van de twintigste eeuw plaats voor het onderscheiden van feitelijke causaliteit en het vereiste dat de schade kan gelden als het naar ervaringsregels redelijkerwijs te verwachten gevolg van de onrechtmatige daad of van de wanprestatie.

58. De meeste auteurs die over het onderwerp schreven begonnen zich te realiseren dat het bij die tweede eis in het geheel niet om een causaliteitskwestie ging. Treffend schreef Zevenbergen in 1917:

Uitgaande van deze opvatting stelde Zevenbergen zich de vraag welke veroorzaakte schade kan worden “toegerekend”.2 De opvatting van Zevenbergen werd vervolgens ook door Van Brakel,3 Vigelius,4 Meijers5 en Losecaat Vermeer6 verdedigd,7 en later ook door Köster,8 Schoordijk9 en Langemeijer10 aangehangen. Vigelius schreef beeldend dat de adequatie-eis een nadere voorwaarde voor aansprakelijkheid is die “onder de dekmantel der causaliteit [art. 1401 (oud) BW wordt] binnengesmokkeld”.11 Meijers en Vigelius bepleitten om de adequatie-eis in te bedden in het door art. 1401 (oud) BW gestelde vereiste van schuld aan de schade.12 Losecaat Vermeer betoogde in het Asser-deel over het verbintenissenrecht dat helderder is om de aanvullende eisen aan aansprakelijkheid, waaronder de adequatie-eis, buiten art. 1401 (oud) BW om te stellen.13

Enkele andere auteurs meenden dat het recht een eigen causaliteitsbegrip kent. Deze auteurs bedoelen hiermee niet alleen dat het causaliteitsvereiste zoals dat door verschillende aansprakelijkheidsgrondslagen wordt gesteld, dient te worden uitgelegd en dat uiteindelijk een juridische aangelegenheid is; dat is iets wat door geen enkele auteur wordt betwist. Deze auteurs gingen verder en meenden dat het recht een zekere eenvormige eigen causaliteitsnotie kende waarin zowel de feitelijke causaliteit als de, in de latere gebruikelijk geworden terminologie, toerekeningsproblematiek is begrepen. Tot heldere, bruikbare theorievorming heeft dit mijns inziens niet geleid. Op deze tamelijk marginale opvatting ga ik niet verder in.14

59. In § 2.6.3 zullen wij zien dat het driemanschap in zijn ontwerp voor boek 6 van het burgerlijk wetboek de opvatting van de eerstgenoemde auteurs volgde en het de toets waarin de waarschijnlijkheid en voorzienbaarheid van de schade beslissend werd gemaakt, geheel losmaakte van het causaliteitsvereiste.