7.2 Bewijs en feitenvaststelling

In hoofdstuk 1 heb ik de volgende definitie van ‘bewijs’ geformuleerd:

‘(Geslaagd) bewijs is de situatie waarin een van tevoren vastgesteld minimumniveau aan waarschijnlijkheid of geloofwaardigheid is gehaald, aan de hand van – al dan niet limitatief voorgeschreven – bewijsmiddelen.’

Van belang is dat bewijs alleen ziet op de voor de te nemen beslissing relevante feiten en omstandigheden. De beantwoording van rechtsvragen behoeft geen bewijs, omdat het recht eenvoudigweg is wat het is.1 Voor een rechtsoordeel kan geen bewijs worden geleverd en dus ook niet worden verlangd.2 Alleen feiten en omstandigheden zijn dus vatbaar voor bewijslevering.3 Het is uiteindelijk de rechter die de feiten vaststelt met toepassing van de geldende bewijsregels. Vervolgens past hij op die vastgestelde feiten het recht toe zoals dat geldt, ongeacht de vraag wat omtrent dat recht door partijen naar voren is gebracht.4

Omdat de definitie uitgaat van een van tevoren vastgesteld minimumniveau aan waarschijnlijkheid, is er steeds een bepaalde onzekerheidsmarge aanwezig.5 Dat is alleen anders wanneer er 100 % zekerheid bestaat, een situatie die goed beschouwd maar weinig voorkomt.6 De kans bestaat dus, dat bepaalde feiten en omstandigheden wel voldoende geloofwaardig zijn, of voldoende waarschijnlijk worden geacht, maar in werkelijkheid toch niet waar zijn. Andersom bestaat uiteraard ook de kans dat bepaalde feiten en omstandigheden, hoewel zij wel waar zijn, vanwege het niet halen van het vereiste niveau aan waarschijnlijkheid, in rechte uiteindelijk niet komen vast te staan.7 Het is deze paradox die het belang van het bewijs indringend aangeeft.

Om vast te kunnen staan, zal een feit dus voor waar aangenomen moeten worden, en daarom enig bewijs behoeven. Sommige feiten, bijvoorbeeld feiten van algemene bekendheid,8 zullen evenwel geen nader bewijs behoeven: het enkele stellen, aanvoeren of noemen door een partij wordt dan aangemerkt als voldoende. Het benodigde minimumniveau uit mijn definitie wordt door de enkele stelling of bewering dan al gehaald. Het vereiste (aanvullende) bewijs kan zelfs nihil zijn: bij wetsficties9 doet de werkelijkheid er niet meer toe, zodat er ook geen mate van geloofwaardigheid of waarschijnlijkheid meer is vereist.10 Het enkele (niet) voldoen aan de wettelijke omschrijving maakt dat op voorhand het bewijs geacht wordt (niet) te zijn geleverd.11