5.2.3 Onrechtmatig handelen individuele accountant in relatie tot accountantsorganisatie-rechtspersoon

In paragraaf 5.2.2 heb ik stilgestaan bij de contractuele aansprakelijkheid van de accountantsorganisatie-rechtspersoon. In deze paragraaf komt de buitencontractuele aansprakelijkheid aan de orde. Indien sprake is van buitencontractuele aansprakelijkheid, is met betrekking tot het toerekeningsvraagstuk allereerst van belang of een handeling van de individuele accountant in het maatschappelijk verkeer als gedraging van de accountantsorganisatie-rechtspersoon heeft te gelden.1 De gedraging van de individuele accountant wordt in dat geval toegerekend aan de accountantsorganisatie-rechtspersoon, die daardoor zelf onrechtmatig handelt.2 Er is alsdan sprake van toerekening krachtens verkeersopvattingen. De vraag of een handeling van de individuele accountant in het maatschappelijk verkeer als gedraging van de accountantsorganisatie-rechtspersoon heeft te gelden, dient beantwoord te worden met inachtneming van de omstandigheden van het geval.3

Naar mijn mening heeft het afgeven en ondertekenen van een controleverklaring door een individuele accountant in het maatschappelijk verkeer als gedraging van de accountantsorganisatie-rechtspersoon te gelden. Oftewel: het afgeven en ondertekenen van een controleverklaring door een individuele accountant kan rechtens worden beschouwd als een gedraging van de accountantsorganisatie-rechtspersoon. Dat volgt uit de Wta en zien we terug bij de belangrijkste jurisprudentie inzake buitencontractuele aansprakelijkheid van de accountant (Vie d’Or4, Heli Holding 5 en Ceteco 6). Er is sprake van een gedraging van de accountantsorganisatie-rechtspersoon, omdat gedragingen die verband houden met de normale bedrijfsactiviteiten van een rechtspersoon in het maatschappelijk verkeer eerder als de gedragingen van die rechtspersoon zelf worden beschouwd, dan van de functionarissen die daarvoor werkzaam zijn.7 Gedragingen die zijn terug te voeren tot een functionaris met zelfstandig uit te oefenen bevoegdheden, worden eveneens als gedragingen van die rechtspersoon beschouwd.8 Voorts speelt een rol dat de controleverklaring nadrukkelijk aan de accountantsorganisatie-rechtspersoon wordt gekoppeld, omdat de accountant op de verklaring de accountantsorganisatie-rechtspersoon waarbij hij werkzaam is of waaraan hij is verbonden dient te vermelden (artikel 29 Wta).

Indien de gedraging van de individuele accountant desondanks niet in het maatschappelijk verkeer als gedraging van de accountantsorganisatie-rechtspersoon zou hebben te gelden, kan de accountantsorganisatie-rechtspersoon op grond van artikel 6:170 BW alsnog als werkgever aansprakelijk zijn voor fouten van zijn ondergeschikten.9 Dit betreft toerekening krachtens wet. Er is sprake van ondergeschiktheid, indien de aangesproken accountantsorganisatie-rechtspersoon daadwerkelijk zeggenschap had over de individuele accountant. ‘Formele’ zeggenschap is voldoende.10 Formele zeggenschap betreft zeggenschap die is beperkt tot het stellen van randvoorwaarden en de organisatorische kant van de werkzaamheden. Bij een arbeidsovereenkomst zal (bijna) altijd sprake zijn van formele zeggenschap, zelfs al komt de accountant in loondienst bij de uitoefening van zijn taak vaak grote vrijheid toe.11 Er is naar mijn mening eveneens sprake van een onderschikte relatie indien de individuele accountant partner is bij de accountantsorganisatie-rechtspersoon,12 omdat de accountantsorganisatie- rechtspersoon ook ten aanzien van een accountant-partner de zeggenschap zal willen hebben om randvoorwaarden te stellen en de organisatorische kant van de werkzaamheden aan te sturen. De accountantsorganisatie-rechtspersoon dient er immers op grond van de Wta zorg voor te dragen dat de accountants die bij haar werkzaam zijn of aan haar zijn verbonden, voldoen aan het gestelde in de wet (artikel 14 Wta) en daartoe zal zij ten minste formele zeggenschap willen hebben.

Er is zowel bij aansprakelijkheid voor ondergeschikten als niet-ondergeschikten sprake van kwalitatieve aansprakelijkheid.14 In geval van kwalitatieve aansprakelijkheid is de aansprakelijkheid van de accountantsorganisatie-rechtspersoon een afgeleide. Vereist is dat de accountant, voor wiens handelen de accountantsorganisatie-rechtspersoon wordt aangesproken, zelf onrechtmatig heeft gehandeld (en dat zijn handelen hem kan worden toegerekend in de zin van artikel 6:162 lid 3 BW).15 De benadeelde kan vervolgens kiezen wie hij aansprakelijk stelt: de accountantsorganisatie-rechtspersoon (op grond van artikel 6:170 of 6:171 BW), de accountant (op grond van artikel 6:162 BW) of beide.16