9.1 Inleiding

In de hoofdstukken 6 t/m 8 is ingegaan op het herstel van diverse soorten fouten door toepassing van de foutenleer. Geconstateerd moet worden dat de toepassing van de foutenleer voor de belastingplichtige onder omstandigheden nadelig uitwerkt. Dit doet zich bijvoorbeeld voor indien de belastingplichtige als gevolg van het progressieve tarief van de inkomstenbelasting in het oudste nog openstaande jaar ter zake van het foutenherstel (aanzienlijk) meer belasting is verschuldigd dan hij zou hebben betaald bij een juiste wetstoepassing. Nadelige gevolgen door de toepassing van de foutenleer kunnen bij de belastingplichtige echter worden weggenomen door toekenning van een redelijke tegemoetkoming.

In HR 23 februari 1955, BNB 1955/1581, werd voor het eerst rekening gehouden met de bezwaren die zich door de toepassing van de foutenleer zouden voordoen. De Hoge Raad gaf in die zaak een oplossing ter voorkoming van ongerechtvaardigd nadeel voor de belastingplichtige2. In zijn arrest van 6 maart 1968, BNB 1968/103, spreekt de Hoge Raad in het kader van de foutenleer voor het eerst over een redelijke tegemoetkoming. Hij oordeelt ten aanzien van het door het Hof ingewilligde verzoek van belanghebbende om in de vorm van gewetensgeld 40% belasting te betalen over het bedrag van de op 1 januari 1963 uitstaande vorderingen3, dat dit een redelijke tegemoetkoming vormt aan de bezwaren, die belanghebbende ondervindt doordat hij door de belastingadministratie is gedwongen zijn onjuiste waarderingsstelsel te verlaten.

Nadat in paragraaf 9.2 de vraag aan de orde is geweest in welke gevallen de belastingplichtige in aanmerking komt voor een redelijke tegemoetkoming, wordt in paragraaf 9.3 uitgewerkt hoe deze redelijke tegemoetkoming moet worden bepaald4. De rol van de rechter bij de toekenning van de tegemoetkoming wordt belicht in paragraaf 9.4. In paragraaf 9.5 wordt een verband gelegd tussen de redelijke tegemoetkoming en de redelijkheidsoplossingen bij het verlaten van onjuiste waarderingsstelsels.