8.5.1 Bij vervreemding behouden belang

In hoofdstuk 7, onderdeel 7.2 is reeds ingegaan op de verkoop, inkoop en emissie van (aanmerkelijkbelang)aandelen tegen een lagere prijs dan de waarde in het economische verkeer van de aandelen. Zoals aldaar is aangegeven, is de jurisprudentie van de Hoge Raad op dit vlak onder de nieuwe aanmerkelijkbelangregeling onverkort van toepassing gebleven, zij het dat de inkoop van aandelen in art. 20a, zesde lid, onderdeel a, Wet IB uitdrukkelijk onder de vervreemding voor de aamerkelijkbelangregeling wordt begrepen. Op grond van deze jurisprudentie van de Hoge Raad komt art. 20c, vierde lid, Wet IB eveneens aan de orde in geval van een verkoop, inkoop van (eigen) aandelen door de vennootschap of een emissie van nieuwe aandelen door de vennootschap tegen een te lage prijs, indien meerdere aandeelhouders in het spel zijn die niet allen in de verkoop, inkoop of emissie participeren; alsdan vindt immers een verschuiving in de winstgerechtigdheid plaats van de wei-participerende aandeelhouder(s) naar de niet-participerende aandeelhouder(s). Voor wat betreft het gedeelte van het belang dat de verkopende aandeelhouder(s) in de vennootschap behoud(t)(en), oordeelde de Hoge Raad art. 39, vijfde lid (oud), Wet IB daarentegen niet van toepassing.1 Op dit onder de oude aanmerkelijkbelangregeling door de Hoge Raad tot stand gebrachte systeem maakt de laatste volzin van art. 20c, vierde lid, Wet IB echter uitdrukkelijk een in- breuk. Ingevolge deze bepaling is de correctie van de tegenprestatie tot de waarde in het economische verkeer ook van toepassing, indien bij een vervreemding het belang in de vennootschap wordt behouden. Deze correctieregeling blijft alleen buiten toepassing in geval van uitgifte van (nieuwe) aandelen door de vennootschap. Blijkens de memorie van toelichting heeft deze bepaling uitdrukkelijk tot doel om de jurisprudentie van de Hoge Raad, met name HR 21 september 1988, BNB 1988/308, te ontkrachten.2,3 Ondanks het feit dat de aanmerkelijkbelanghouder(s) in een situatie waarin eigen aandelen door de vennootschap van een enig aandeelhouder dan wel van alle aandeelhouders naar rato van hun aandelenbezit worden ingekocht en de aandeelhouder(s) er niet in vermogen op achteruitgaa(t)(n), d.w.z. er geen (winst)reserves van de ene aandeelhouder(s) naar de andere aandeelhouder(s) verschuiven, is blijkens art. 20c vierde lid, laatste volzin, Wet IB de eerste volzin van art. 20c, vierde lid, Wet IB (toch) van toepassing. In zoverre is kennelijk in de visie van de fiscale wetgever sprake van een niet onder normale omstandigheden gesloten overeenkomst.4 In zijn arrest van 21 september 1988, BNB 1988/308 had de Hoge Raad nog nadrukkelijk beslist dat geen sprake was van een niet onder normale omstandigheden gesloten overeenkomst voor wat betreft het gedeelte van het belang dat de aandeelhouder in de vennootschap had behouden. In zoverre bevat de nieuwe aanmerkelijkbelangregeling dus een duidelijke breuk ten opzichte van de oude aanmerkelijkbelangregeling.5 In de memorie van toelichting wordt ter adstructie het volgende voorbeeld gegeven:6

Een evenwichtige wetstoepassing brengt vervolgens met zich mee, hetgeen ook in de memorie van toelichting wordt erkend, dat in dergelijke situaties de verkrijgingsprijs van de resterende aanmerkelijkbelangaandelen resp. de aandelen die door de onzakelijke transactie in waarde zijn gestegen, wordt verhoogd met het als winst uit aanmerkelijk belang belaste verschil tussen de waarde in het economische verkeer van de aandelen en de (daadwerkelijke) tegenprestatie.8 In het hiervoor genoemde voorbeeld behoudt de belastingplichtige na de inkoop ƒ 40 000 nominaal aandelenkapitaal. De verkrijgingsprijs daarvan bedraagt ƒ 1 000 000, te weten ƒ 500 000 ter zake van de niet-ingekochte aandelen zelf en ƒ 500 000 wegens het ter zake van de inkoop van de andere aandelen als aanmerkelijkbelangwinst belaste verschil tussen de waarde in het economische verkeer van die aandelen en de inkoopprijs. Op deze wijze is aldus de ten tijde van de inkoop bestaande latente aanmerkelijk-belangclaim van ƒ 1 000 000 voor de helft afgerekend en voor de andere helft (het verschil tussen de werkelijke waarde van het na de inkoop resterende aandelenpakket ad ƒ 1 500 000 en de verkrijgingsprijs van ƒ 1 000 000) blijven bestaan.9