2.6.1 Recht in vorm: het rapport van de Commissie Moons

Maatschappelijke onvrede over de wijze waarop in het strafrecht op vormfouten werd gereageerd vormde de aanleiding voor het onderzoek van de Commissie Moons naar ‘vormvoorschriften in het Wetboek van Strafvordering en de gevolgen van verzuim daarvan’.1 Dat onderzoek zag niet alleen, maar wel voor een belangrijk deel, op vormfouten in het voorbereidend onderzoek. 2 De samenvatting van het rapport van de Commissie onder de titel Recht in vorm, houdt onder meer het volgende in:

Deze visie op de nieuwe taakverdeling tussen wetgever en rechter, die aansloot op de ontwikkeling in de rechtspraak, baseerde de Commissie mede op de vaststelling dat de wet goeddeels zweeg over in het voorbereidend onderzoek begane onregelmatigheden en dat de ervaring had geleerd dat vormfouten in de praktijk te divers zijn om de gevolgen ervan in de wet vast te leggen. Dat leidt tot een te rigide stelsel. De rechter bevindt zich in een veel betere positie om in concrete gevallen de voor een evenwichtige reactie noodzakelijke belangenafweging te maken. Hiertoe dienden de in de rechtspraak tot ontwikkeling gekomen reacties op vormfouten te worden gecodificeerd. Ten eerste, zo betoogde de Commissie Moons, omdat het legaliteitsbeginsel een wettelijke basis vergde en ten tweede om de rechter een onbetwiste legitimatie te verschaffen voor zijn beslissingen omtrent de toepassing van deze reacties, die immers veel kritiek had ondervonden vanuit de maatschappij. 4

Over de doeleinden van de verschillende mogelijke reacties en hun daarmee nauw samenhangende precieze toepassingsbereik zei de Commissie niet zo veel. Zij overwoog – ook na verschillende rubriceringen van soorten vormfouten te hebben beproefd – niet erin te zijn geslaagd maatstaven te formuleren aan de hand waarvan de rechter gemakkelijk kan vaststellen voor welke ‘sanctie’ hij in concrete gevallen moet kiezen. Omdat een dergelijke rubricering van vormfouten geen begaanbare weg bleek te zijn, koos de Commissie ervoor te volstaan met het in opklimmende zwaarte ordenen van de mogelijke rechtsgevolgen en het formuleren van de factoren waarmee de rechter bij zijn keuze rekening moet houden.5

De beperkte overwegingen van de Commissie over het toepassingsbereik van de verschillende mogelijke reacties komen op het volgende neer. Strafvermindering kan worden toegepast als het door het vormverzuim ontstane nadeel hierdoor redelijkerwijs kan worden vereffend, bijvoorbeeld bij overschrijding van de redelijke termijn, maar niet bij een ernstige beperking van de verdedigingsmogelijkheden.6 Niet-ontvankelijkverklaring van het OM kan worden uitgesproken indien als gevolg van het verzuim geen sprake kan zijn van een behandeling van de zaak die aan de beginselen van een behoorlijke procesorde voldoet. Het verzuim moet zo ernstig zijn dat niet met strafvermindering of bewijsuitsluiting kan worden volstaan, bijvoorbeeld in geval een vervolging heeft plaatsgevonden in flagrante strijd met de beginselen van een behoorlijke procesorde. Het meest uitvoerig zijn de overwegingen van de Commissie over bewijsuitsluiting. Vooropgesteld werd dat er een direct causaal verband moet zijn tussen het verzuim en de bewijsverkrijging, wil deze reactie in aanmerking komen. Vervolgens werd opgemerkt:

De Commissie Moons schiep dus niet veel meer duidelijkheid, behalve dan over het feit dat het in haar visie de rechter was die hier de lijnen moet uitzetten en moet zorgen voor het waarborgen van de rechtseenheid. Het reactiepalet van art. 359a Sv zou in concrete gevallen steeds een evenredige reactie mogelijk maken.

Volgens de Commissie Moons was voor disciplinaire bestraffing van degene die de vormfout beging binnen het strafproces geen plaats, omdat in het strafproces een beslissing moet worden genomen over de verdachte. Voor zover de strafrechter oordeelt over fouten van politie of OvJ, doet hij dit altijd met het oog op de berechting van de verdachte, aldus de Commissie.8 Ook een aparte bezwaarschriftprocedure waarin naar het voorbeeld van de Amerikaanse ‘pre-trial procedure’ voorafgaand aan de inhoudelijke berechting van de verdachte wordt beslist op verweren over onrechtmatig verkregen bewijs, wees de Commissie af, onder meer omdat dat niet in het Nederlandse systeem van strafvordering past. Daarvoor werden als argumenten genoemd, dat het zich met de taak van de zittingsrechter om de waarheid te vinden niet verdraagt dat hem stukken worden onthouden, dat de wetgever er vanuit gaat dat de rechter in staat is buiten beschouwing te laten wat buiten beschouwing moet blijven, dat een bezwaarschriftprocedure niet garandeert dat onrechtmatig verkregen bewijs niet ter kennis van de rechter komt (bijvoorbeeld via de benadeelde partij), dat de bezwaarschriftprocedure niet dwingend kan worden voorgeschreven, zodat alsnog ter terechtzitting verweer kan worden gevoerd, terwijl het bestaan van een dergelijke procedure de plicht ambtshalve de rechtmatigheid van het bewijs te toetsen niet wegneemt en een dergelijke afzonderlijke procedure tot vertraging zou leiden.9

Het invoeren van de mogelijkheid tot het toekennen van schadevergoeding aan degene die van een vormfout schade ondervond, werd ook afgewezen. Schadevergoeding verschilt volgens de Commissie Moons wezenlijk van de overige reacties van art. 359a Sv, omdat geen verrekening plaatsvindt met de beslissingen in de strafzaak. Hoewel ik geneigd ben dat juist als een groot voordeel te zien, omdat dan geen ongelijke grootheden tegen elkaar uitgewisseld behoeven te worden, keek de Commissie Moons daar klaarblijkelijk anders tegenaan. Zij wees erop dat niet duidelijk is hoe ‘deze sanctie’, daarmee doelend op schadevergoeding, zich verhoudt tot het recht op schadevergoeding als het verzuim jegens hem een onrechtmatige daad oplevert en tot het recht van de verdachte op schadevergoeding wegens bijvoorbeeld het ondergaan van andere dwangmiddelen. Voorts zou invoering van deze mogelijkheid teveel afleiden van waar het in het strafproces om moet gaan en zou zij een onwenselijke omkering van de rollen – verdachte als slachtoffer van OM als dader – teweeg kunnen brengen.10 In hoofdstuk 9 kom ik hierop terug.