4.5.3 Rechtvaardiging door het stelsel van de wet

Wanneer wordt een verrijking gerechtvaardigd door het stelsel van de wet? Om deze vraag te kunnen beantwoorden, moet een onderscheid worden gemaakt tussen een rechtvaardiging voor de verkrijging van een recht en een rechtvaardiging voor de vermogensverschuiving die daarbij optreedt.1 Vermogensverschuivingen door rechtsinbreuken vinden namelijk in sommige gevallen plaats als gevolg van wetsbepalingen die een rechtsverkrijging veroorzaken. De wetgever heeft echter niet in al die gevallen de vermogensverschuiving beoogd die het gevolg is van deze rechtsverkrijging. Dit doet zich bijvoorbeeld voor bij het leerstuk van de natrekking. Natrekking van een bestanddeel door een hoofdzaak vormt een inbreuk op het eigendomsrecht van de zaak die bestanddeel wordt. De wet rechtvaardigt hier de eigendomsverkrijging,2 omdat de wetgever daarmee een goederenrechtelijke ordening heeft willen aanbrengen. Het is namelijk onwenselijk dat een bestanddeel van een zaak een andere eigenaar zou hebben dan de zaak zelf; dit zou leiden tot rechtsonzekerheid en beperking van de verhandelbaarheid van de zaak.3 De wetgever heeft echter niet gewild dat de eigenaar van de hoofdzaak, die is verrijkt als gevolg van deze rechtsverkrijging ten koste van de eigenaar van de nagetrokken zaak, altijd zijn verrijking mag behouden.4

Ik meen – met anderen – dat een verrijking die het gevolg is van een rechtsverkrijging slechts wordt gerechtvaardigd door het stelsel van de wet indien de wetgever ook heeft gewild dat de verrijkte de verrijking mag behouden.5 Of de wetgever dit heeft beoogd, is een kwestie van uitleg van de regeling op grond waarvan het recht wordt verkregen.6

Volgens mij wordt de verrijking in ieder geval door de wet gerechtvaardigd als de verrijkte een recht heeft verkregen door een beroep te doen op een wettelijke beschermingsbepaling tegen aanspraken van de verarmde. In dat geval heeft de wetgever niet zozeer een goederenrechtelijke ordening willen aanbrengen, maar het belang van de verkrijger zwaarwegender geacht dan het belang van degene wiens aanspraken teniet zijn gegaan.

Een voorbeeld illustreert dit. Stel dat een koper te goeder trouw, C, een zaak geleverd krijgt van B. Anders dan C denkt, is niet B, maar A eigenaar van de zaak. C heeft derhalve geleverd gekregen van een beschikkingsonbevoegde. In beginsel verkrijgt C daarom niet de eigendom van de zaak artikel 3:84 lid 1) en houdt hij een zaak van A onder zich. C kan echter een beroep doen op artikel 3:86, omdat hij te goeder trouw en om baat verkreeg van de beschikkingsonbevoegde B. C wordt op grond van deze beschermingsbepaling eigenaar van de zaak, zodat sprake is van een rechtsverkrijging door C ten koste van A. C wordt derhalve ten koste van A verrijkt.

De bescherming van C die de wetgever met de eigendomsverkrijging heeft beoogd, zou ongedaan gemaakt worden als C de verrijking – die ligt besloten in de rechtsverkrijging – op grond van artikel 6:212 zou moeten afstaan aan A. Ik meen daarom dat het systeem van de wet hier de verrijking van C rechtvaardigt. De verrijking van C is derhalve niet ongerechtvaardigd.

Dat betekent overigens niet dat A met lege handen staat. In tegenstelling tot C wordt B niet beschermd door artikel 3:86. Door onbevoegd over de zaak van A te beschikken, verricht B een handeling die is voorbehouden aan A. B wordt dan ook verrijkt. B kan geen bescherming ontlenen aan het stelsel van de wet, terwijl er ook anderszins geen rechtvaardiging voor zijn verrijking bestaat. De verrijking van B wordt, naar mijn mening, derhalve niet gerechtvaardigd en is dus ongerechtvaardigd.7