2.11 Conclusie

In dit hoofdstuk heb ik onderzocht welke werkingsregels kunnen worden onderscheiden en wat de gevolgen van een bepaalde werking van een regel kunnen zijn ten opzichte van bij aanvang van de werking bestaande toestanden. Een werkingsregel geeft aan in welke periode de wet werkt, met andere woorden: in welke periode moeten feiten zich voordoen en toestanden zich bevinden, wil de wet daaraan rechtgevolgen kunnen verbinden.

Bij de bespreking van de inhoud en de gevolgen van werkingsregels heb ik gebruikgemaakt van een aantal begrippen waaraan ik de volgende betekenis heb toegekend:

Voor een nadere uitleg en een illustratie van deze begrippen verwijs ik naar par. 2.2.

Zodra een wet in werking is getreden, is van belang vast te stellen wat de werking van die wet is. De van toepassing zijnde werkingsregel blijkt veelal uit de inwerkingtredingsbepaling. In afwijking hiervan wordt uitgestelde werking de laatste jaren ook wel elders in de wet aangegeven. Indien een aanwijzing met betrekking tot de werking van een wet in het geheel ontbreekt, is de hoofdregel van onmiddellijke werking van toepassing. Ik onderscheid drie verschillende werkingsregels:

Zowel bij het onderscheiden als het definiëren van deze werkingsvarianten ben ik gestart met in kaart te brengen wat in de algemeen juridische literatuur over overgangsrecht hierover is geschreven. Hierdoor sluiten de door mij in het kader van dit onderzoek gegeven definities zo goed mogelijk aan op een ‘geaccepteerd juridisch begrippenkader’. Het ijkpunt voor werking is het inwerkingtredingsmoment. Dit betekent dat de werkingsregel steeds de werking van een de nieuwe regel aangeeft ten opzichte van het inwerkingtredingsmoment. Aldus heb ik de drie werkingsvarianten als volgt gedefinieerd:

Het voorgaande kan als volgt schematisch worden samengevat in een overzicht. Voor een meer gedetailleerde schematische weergave verwijs ik naar par. 2.4.2, 2.5.2 en 2.6.2.2.

Voor het analyseren van de gevolgen van werking is het van belang vast te stellen welk feit of welke toestand voor de werking van een regel relevant is. Het gaat hierbij om het aanknopingspunt voor de werking van een regel. Een hulpmiddel is het onderscheid tussen regels van materieel en formeel belastingrecht (par. 1.4.6). Binnen de regels die behoren tot het materiële belastingrecht vormen de belastbare feiten de relevante feiten. Het formele belastingrecht knoopt niet aan bij belastbare feiten, doch vereist een zelfstandige gebeurtenis voor het verbinden van rechtsgevolgen.

Indien vaststaat bij welk feit of welke toestand een regel aanknoopt en voorts bekend is wat de werking van de nieuwe regel is, kunnen de gevolgen van werking voor een specifieke wetswijziging worden vastgesteld. Deze gevolgen kunnen worden gerubriceerd in één of meer van de volgende varianten:

In par. 2.10 is een stappenplan opgenomen aan de hand waarvan de gevolgen van werking kunnen worden geanalyseerd.

Kenmerkend voor de werkingsregel terugwerkende kracht is dat hij ingrijpt in voldongen feiten en afgeronde rechtstoestanden. Een voldongen feit is een feit dat zich voordeed vóór het inwerkingtredingsmoment, en waaraan destijds een materieel rechtsgevolg is verbonden. Van een afgeronde rechtstoestand is sprake indien aan een toestand reeds voor het inwerkingtredingsmoment een rechtsgevolg is verbonden dat tevens het enige rechtsgevolg was dat aan die toestand zal worden gegeven. Van belang is in dit verband dat onderscheid wordt gemaakt tussen toestanden waaraan direct een rechtsgevolg wordt verbonden en toestanden waarbij de tussenkomst van een feit is vereist. In het laatste geval kunnen de rechtsgevolgen immers ook nog op een later moment intreden.

Indien het later intredende rechtsgevolg verband houdt met een op het werkingsmoment bestaande toestand, kan de wetswijziging leiden tot materieel terugwerkende kracht. Materieel terugwerkende kracht houdt in dat aan een latent voordeel dat vóór het werkingsmoment is ontstaan ná dat moment bij het intreden van het relevante rechtsfeit andere rechtsgevolgen worden verbonden dan het geval zou zijn geweest indien het relevante rechtsfeit vóór het werkingsmoment zou zijn ingetreden.

Als verwachtingen van belastingplichtigen ten gevolge van de invoering van een nieuwe regel niet uitkomen, terwijl die regel op het moment dat de verwachtingen werden gevormd niet kon worden voorzien, is sprake van maatschappelijk terugwerkende kracht. Maatschappelijk terugwerkende kracht kan ontstaan als op het werkingsmoment niet-afgeronde toestanden aanwezig zijn of ingeval tussen het werkings- en inwerkingtredingsmoment toestanden zijn ontstaan terwijl de wetswijziging op dat moment nog niet voorzienbaar was. Ervan uitgaande dat belastingplichtigen in elk geval op het inwerkingtredingsmoment op de hoogte zijn van een nieuwe regel, kan geen maatschappelijk terugwerkende kracht ontstaan ten aanzien van ná het inwerkingtredingsmoment genomen beslissingen, ook niet ingeval de werkingsregel uitgestelde werking van toepassing is.

Indien geen van de genoemde gevolgen van toepassing is, is er geen binding met de oude wet, waardoor overgangsrechtelijke problemen zich mijns inziens niet voordoen.