2.2 Art. 429c Rv oud

Op 1 januari 1970 trad de algemene regeling van het interne procesrecht voor verzoek-schriftprocedures in Boek 1, Titel 12 Rv in werking.1 Deze algemene regeling besloeg art. 429a t/m 429r Rv. Hoewel voor die datum regels van procesrecht voor verzoek-schriftprocedures reeds bestonden, waren deze verspreid over diverse (bijzondere) wetten, verschilden deze van elkaar en lieten zij bovendien veel vragen ongeregeld. Aan deze verbrokkeling wenste de wetgever een einde te maken door een algemene regeling in het leven te roepen.2 De algemene regeling in Boek 1, Titel 12 Rv was in beginsel3 van toepassing op alle zaken die met een verzoekschrift moesten worden ingeleid, alsmede op zaken waarin de rechter op vordering van het openbaar ministerie of ambtshalve een beschikking gaf. Het een en ander gold voorzover uit de wet niet het tegendeel voortvloeide (art. 429a Rv oud). Binnen deze regeling gaf art. 429c Rv oud een algemeen voorschrift inzake de relatieve competentie. In zijn meest oorspronkelijke vorm verklaarde art. 429c Rv oud relatief bevoegd de rechter van de woonplaats of, bij gebreke van een woonplaats, subsidiair de rechter van het werkelijk verblijf van de verzoeker, en bij pluraliteit van verzoekers, van ieder hunner. Anders dan in dagvaardingsprocedures knoopte het artikel niet aan bij de woonplaats van de verweerder, omdat deze in verzoekschriftprocedures niet zelden ontbreekt.4 Als sluitstuk bepaalde art. 429c Rv oud dat, indien de voorafgaande leden geen bevoegde rechter in Nederland aanwezen 'de rechter te ' s-Gravenhage' meer subsidiair bevoegd was. Op deze manier kwam de wetgever de verzoeker tegemoet door altijd een relatief bevoegde rechter aan te wijzen. Zelfs als de verzoeker geen woonplaats of werkelijk verblijf in Nederland had, was hij verzekerd van een relatief bevoegde rechter te ' s-Gravenhage. De keuze van de wetgever voor ' s-Gravenhage was niet een geheel vanzelfsprekende. De rechter te Amsterdam was reeds op verschillende plaatsen, waaronder tot 1 januari 1970 in art. 970 Rv oud, als meer subsidiair bevoegd aangewezen. Op grond hiervan leek het aannemelijk dat de rechter te Amsterdam ook in het voorgestelde art. 429c meer subsidiair bevoegd zou worden verklaard. De keuze viel uiteindelijk toch op ' s-Gravenhage.5

Tot 1 januari 2002 ontbrak in Nederland een algemene wettelijke regeling inzake de rechtsmacht van de Nederlandse rechter. Buiten de toepassing van verdragen werd de commune rechtsmacht van de Nederlandse rechter afgeleid uit de bepalingen inzake de relatieve competentie. Dit door de Hoge Raad ontwikkelde systeem gold voor zowel dagvaardings- als verzoekschriftprocedures.6 Relatieve competentieregels vervulden een dubbele functie. Enerzijds distribueerden zij de relatieve bevoegdheid over de rechterlijke instanties binnen Nederland, anderzijds vormden zij de grondslag voor de commune rechtsmacht van de Nederlandse rechter. Dit systeem, ook wel uitgedrukt in het adagium 'distributie bepaalt attributie', was niet geheel zonder problemen. Relatieve competentieregels waren door de wetgever opgesteld met het oog op hun distribuerende functie in zuiver interne procedures. Nu deze regels ook een afbakenende functie in grensoverschrijdende zaken kregen, konden zij bij het scheppen van rechtsmacht tot onbedoelde of exorbitante bevoegdheden leiden. Met andere woorden:

De meer subsidiaire bevoegdheid van de rechter te ' s-Gravenhage was bij uitstek het voorbeeld van een relatieve competentie die bij het scheppen van rechtsmacht te ruim kon uitvallen. Indien de verzoeker in Nederland geen woonplaats of werkelijke verblijfplaats had, was de rechter te ' s-Gravenhage op grond van art. 429c Rv oud toch relatief en daarmee internationaal bevoegd. Het rechtsmachtscheppend effect van deze bepaling was nogal verstrekkend. In theorie bood het iedere in het buitenland wonende verzoeker onder alle denkbare omstandigheden toegang tot de Nederlandse rechter, zelfs indien de verzoeker, de belanghebbenden en de verzochte maatregel geen enkele binding met de Nederlandse rechtssfeer hadden. Kortom, net als in interne procedures was de verzoeker ook in internationale procedures altijd verzekerd van een bevoegd gerecht in Nederland. Art. 429c Rv oud werd ook wel getypeerd als een `open ended' rechtsmachtregel met 'onbegrensdheid naar alle kanten' , dat de wereldburger (schijnbaar) altijd toegang verleende tot de Nederlandse rechter.8 Het onbedoelde effect hiervan was een ongecontroleerde toekenning van commune rechtsmacht, hetgeen de Nederlandse rechter en in het bijzonder de rechter te ' s-Gravenhage een 'bemoeizuchtig'9 forum maakte. Om deze reden werd in art. 429c Rv oud een correctief, een Nederlandse variant van forum non conveniens opgenomen op grond waarvan de Nederlandse rechter en in het bijzonder de rechter te 's-Gravenhage zich onbevoegd diende te verklaren, indien het verzoek onvoldoende aanknopingspunten met de rechtssfeer van Nederland had. Bij de wettelijke invoering van forum non conveniens op 1 januari 1970 was het leerstuk opgenomen in art. 429c, 2e alinea, Rv oud. Door de jaren heen is de forum non conveniens-regel binnen art. 429c Rv oud verscheidene malen vernummerd, laatstelijk tot art. 429c lid 15 Rv oud. De formulering, die letterlijk is ontleend aan het amendement Geurtsen10 (zie hierna), is steeds dezelfde gebleven: