Onverschuldigde betaling

Het bewijs van het gegeven hebben van een goed (meestal: betaling van een gedlbedrag) aan de gedaagde, levert geen bijzondere bewijsproblemen op.

Het bewijs van afwezigheid van een rechtsgrond lijkt op het eerste gezicht wat ongemakkelijk omdat het om bewijs van iets negatiefs gaat. Dat is evenwel op zichzelf geen grond voor een andere bewijslastverdeling op basis van de uitzonderingsbepaling van art. 150 Rv.3 Afgezien daarvan gaat het bij het leveren van het bewijs steeds om bewijs van feiten en omstandigheden waaruit afgeleid moet worden dat een rechtsgrond ontbreekt. In die zin hoeft het lang niet altijd om bewijs van negatieve feiten te gaan.

Over de vraag welke feiten en omstandigheden er in een gegeven geval bewezen zullen moeten worden om de conclusie te trekken dat de betaling onverschuldigd heeft plaatsgevonden, valt in zijn algemeenheid weinig te zeggen. De casusposities waarin onverschuldigde betaling aan de orde kan zijn, zijn zo divers dat dit slechts van geval tot geval kan worden uitgemaakt.

Een veel voorkomend geval is dat waarin de gedaagde zich tegenover de vordering uit onverschuldigde betaling beroept op het bestaan van een overeenkomst vervat in een onderhandse akte, als rechtsgrond voor de betaling. Dit is een betwisting van het door eiser gestelde rechtsfeit dat de betaling onverschuldigd is gedaan. Het beroep op de akte, en de daarin verwoorde overeenkomst, is een onderbouwing van de betwisting. Daarvan draagt de gedaagde dan niet de bewijslast. Dat de akte dwingende bewijskracht heeft (art. 157 Rv), maakt voor de verdeling van de bewijsleveringslast in dit geval niet uit. Aan de bewijskracht van de akte kan en behoeft de gedaagde geen nuttig effect te ontlenen,4 en aan de toepassing van art. 159 lid 2 Rv komt de rechter dan ook niet toe. Als de eiser het bestaan van de in de akte vervatte overeenkomst bestrijdt, en in dat verband bijvoorbeeld de echtheid van de ondertekening van de akte betwist, zal de eiser nog steeds volgens de hoofdregel van art. 150 Rv moeten bewijzen dat voor de rechtsgrond een betaling ontbreekt. Hij zou in dat verband kunnen bewijzen dat de handtekening is vervalst, waarmee het door de gedaagde in het kader van zijn betwisting geschetste scenario onderuit wordt gehaald.5 Overigens kan in een geval als het onderhavige, waarin de gedaagde zich op het bestaan van een overeenkomst beroept, op de gedaagde wel een verzwaarde motiveringsplicht rusten (zie daarover ook Inleiding, par. 6.2).6

Er kan discussie ontstaan over wie als de ‘ontvanger’ in de zin van art. 6:203 lid 1 kan gelden. Een vordering uit onverschuldigde betaling die een betaling betreft die is gedaan aan een tussenpersoon die heeft gehandeld op eigen naam, moet worden ingesteld tegen die tussenpersoon.7 Bij betaling aan een onmiddellijke vertegenwoordiger heeft de principaal als ontvanger te gelden (art. 3:66 lid 1 BW in verbinding met art. 3:78 BW). Als de gedaagde zich op het standpunt stelt dat niet hij de ontvanger is, maar de derde die de betaling feitelijk, en niet voor de gedaagde, in ontvangst heeft genomen, moet dit worden aangemerkt als een betwisting. De gedaagde heeft dan niet de bewijslast van de feiten die hij ter motivering van deze betwisting aanvoert, maar het is aan de eisende partij om te stellen en te bewijzen dat de derde de betaling heeft ontvangen voor de gedaagde; de eiser beroept zich in dit verband immers op de rechtsgevolgen van art. 3:66 lid 1 BW. Andersom kan de gedaagde zich op het standpunt stellen dat hij het goed weliswaar feitelijk heeft ontvangen, maar dat hij dit deed voor een derde. In dat geval beroept de gedaagde zich op de rechtsgevolgen van art. 3:66 lid 1 BW en zal hij de daarvoor benodigde feiten moeten stellen en eventueel bewijzen. Zie hierover verder het commentaar op art. 3:66 BW.