III.6.2.4 Deelneming vóór de Vierde tranche

De deelnemingsvormen die al langere tijd gebruikt worden in het strafrecht – opdrachtgeven, feitelijk leidinggeven en medeplegen – hadden vóór de Vierde tranche nog geen bestuursrechtelijk equivalent.1 Het algemene bestuursrecht kende nog geen aansprakelijkheidsvorm voor gevallen waarin iemand in strijd handelde met slechts een deel van ‘het bepaalde bij of krachtens enig wettelijk voorschrift’. Vanwege het legaliteitsbeginsel had het bevoegd gezag een grondslag nodig voor het opleggen van een bestuurlijke sanctie aan de betrokkene,2 en die grondslag bestond alleen als de aangesprokene (fysiek of door toerekening) het hele voorschrift zelf overtrad. Daarom moesten alle bestanddelen van de verbodsbepaling (al dan niet door toerekening) worden vervuld door de overtreder. De premisse ‘alleen degene tot wie het voorschrift gericht is, kan hem overtreden’, gold daardoor voor alle overtreders. Het normadressaatschap was een noodzakelijke voorwaarde om te worden aangemerkt als overtreder van een kwaliteitsdelict.

Als ik het goed zie, werd de onmogelijkheid om een deelnemer te sanctioneren ‘opgelost’ door middel van een extensieve uitleg van functioneel overtreden; opdrachtgeven en feitelijk leidinggeven werden niet, zoals in het strafrecht, aangemerkt als deelnemingsvormen met afwijkende criteria en een afwijkende ratio ten opzichte van plegerschap; maar als varianten van functioneel overtreden.3 Zo bezien was feitelijk leidinggeven vóór de Vierde tranche dus géén ‘vervolg’ op het overtrederschap van de rechtspersoon, maar was de feitelijk leidinggever ‘zelf ’ degene die de overtreding beging, omdat de gedragingen van de rechtspersoon die onder leiding van de betrokkene stond aan hem of haar werden toegerekend. Daardoor gold er geen accessoriteitsvereiste, en moest de pre-Vierde tranche leidinggever zelf normadressaat zijn.4

Ook de Booy Clean-uitspraak5 wijst erop dat opdrachtgeven en leidinggeven voor de Vierde tranche geen aparte overtrederschapsvormen behelzen, maar dat dit omstandigheden zijn die de toerekening aan de functionele overtreder rechtvaardigen. In deze zaak werd de enig directeur (Booij) van een bedrijf dat tanks van schepen reinigt in het Rotterdamse havengebied (Booy Clean BV) aangeschreven voor de saneringskosten van het verontreinigde oppervlaktewater. Booij betoogt dat hij ten onrechte is aangeschreven, omdat hij uitsluitend in de hoedanigheid van directeur van Booy Clean heeft gehandeld, en dat deze handelingen moeten worden toegerekend aan die rechtspersoon. De Afdeling overweegt: