3.3.2 Definitie van de Leistung

Aangezien in de Duitse literatuur een onderscheid wordt gemaakt tussen verrijkingen die ontstaan door prestaties en verrijkingen die ontstaan op andere wijzen, is het van belang om precies te weten wat onder Leistung wordt verstaan. Leistung wordt door het BGH en de meerderheid van de auteurs opgevat als ‘een bewuste en doelgerichte vermeerdering van andermans vermogen’.1

Er moet aan drie vereisten zijn voldaan, wil gesproken kunnen worden van een Leistung. (1) Er moet sprake zijn van een vermeerdering van andermans vermogen, die vaak wordt aangeduid met ‘Zuwendung’ (letterlijk: ‘doen toekomen’). (2) De handelende persoon moet zich van deze Zuwendung bewust zijn geweest. (3) De presterende partij moet met de Zuwendung een bedoeling hebben gehad. Ik werk de drie vereisten kort uit.

Ad 1. Een vermeerdering van andermans vermogen vindt bijvoorbeeld plaats als de presterende partij een voordeel verschaft aan een ander, bijvoorbeeld door geld te betalen, een zaak in eigendom over te dragen, of een dienst te verrichten.

Ad 2. De Zuwendung moet bewust plaatsvinden. Een eigenaar van een vakantiehuisje die per ongeluk het identieke vakantiehuisje van zijn buurman schildert, verricht geen Leistung: hij was zich er niet van bewust dat hij het vermogen van een ander vermeerderde.2 Evenmin is sprake van een Leistung als een vervoersmaatschappij een verstekeling meeneemt, zoals zich voordeed in de casus van een arrest van het BGH uit 1971.3

Ad 3. Ten slotte moet de presterende partij een bedoeling hebben nagestreefd jegens de ontvanger van de Zuwendung, voor wie deze bedoeling kenbaar moet zijn geweest. Dit vereiste dient ertoe in meerpartijenverhoudingen een antwoord te geven op de vraag wie van wie kan terugvorderen.4 Alleen van degene jegens wie een bedoeling is nagestreefd, kan worden teruggevorderd. De Zuwendung hoeft niet te zijn ontvangen door de ontvanger van de Leistung. Bijvoorbeeld, bij een afgekorte betaling verricht A in opdracht van B een Zuwendung aan C, terwijl tweemaal een Leistung wordt ontvangen: In de eerste plaats ontvangt C een Leistung van B, omdat B de bedoeling heeft door middel van A zijn verplichting na te komen jegens C. In de tweede plaats ontvangt B een Leistung van A omdat A de bedoeling heeft om zijn verbintenis jegens B te voldoen. Bij een gebrek in BC kan B van C terugvorderen, terwijl bij een gebrek in AB, A kan terugvorderen van B.5

Hoewel het BGH de bovenstaande definitie van Leistung heeft aanvaard, heeft het rechtscollege het belang van deze definitie gerelativeerd. In een uitspraak uit 1993 heeft het BGH overwogen dat voor gevallen waarbij meer dan twee personen betrokken zijn, elke schematische oplossing moet worden afgewezen en dat de bijzonderheden van het geval voorop moeten worden gesteld.6 In par. 3.6 en 3.7 kom ik uitvoerig terug op het subjectieve Leistungsbegrip en meerpartijenverhoudingen. Eerst dient te worden besproken welke bedoelingen relevant zijn.