De ex-werknemer (MSR nr. 83) 2023/5.2.1:5.2.1 De al dan niet bevroren rechtsverhouding

De ex-werknemer (MSR nr. 83) 2023/5.2.1

5.2.1 De al dan niet bevroren rechtsverhouding

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

Voor alle soorten postcontractuele arbeidsvoorwaarden kan er op enig moment een wens ontstaan om deze te wijzigen. De wereld draait immers door als een arbeidsovereenkomst eindigt. Wijzigingen kunnen negatief of positief zijn, ze kunnen gaan over postcontractuele rechten of postcontractuele plichten. Het scala aan redenen om te willen wijzigen is breed, maar het meest voorkomend zijn financiële overwegingen of gewijzigde wet- en regelgeving, dan wel een combinatie van de twee. Zo was bijvoorbeeld de invoering van de fiscale werkkostenregeling enige jaren geleden voor veel banken reden om de hypotheekkostensuppletie van hun (ex-)werknemers te herzien.

Zijn rechten en plichten van een niet meer bestaande arbeidsrelatie te wijzigen? Als zodanig is de gedachtegang te volgen dat een arbeidsovereenkomst bij het einde daarvan zijn dynamische karakter verliest en statisch wordt. De redenering is dat door het verbreken van de arbeidsrelatie er ofwel helemaal geen rechtsverhouding meer is (en je kunt niet wijzigen wat niet meer bestaat), of dat de rechtsverhouding gefixeerd, uitgewerkt dan wel bevroren is (en om die reden niet kan worden gewijzigd). Alle wederzijdse verbintenissen zijn nagekomen en partijen hebben niets meer van elkaar te vorderen.1 Verkregen rechten en plichten zijn dan over en weer in steen gehouwen bij het einde van het dienstverband en principieel onwijzigbaar. Die onwijzigbaarheid zou zijn gerechtvaardigd omdat, onder meer, aantasting van een niet meer bestaande rechtsverhouding in strijd kan komen met de rechtszekerheid, verworven rechten, dan wel de bescherming van eigendom.2 In de Kema-zaak oordeelde het hof Arnhem bijvoorbeeld dat de rechtszekerheid met zich meebrengt dat gepensioneerden in beginsel niet hoeven te verwachten dat zij hun aanspraken kwijtraken.3 Dit weegt wellicht nog zwaarder als er sprake is van een verzekering waarbij het verzekerde risico (zoals ouderdom of arbeidsongeschiktheid) zich al heeft voltrokken.4

Hoewel het een interessant gedachte-experiment is, dat zelfs een enkele keer navolging kreeg in de rechtspraak,5 zijn het met name auteurs geweest die betoogden dat dit een geldend leerstuk zou zijn.6 Ten onrechte. Er zijn immers na uitdiensttreding nog talloze verbintenissen over en weer. Voor de uitgewerkte rechtsverhouding ontbreekt iedere wettelijke basis.7 Het is een voorstelling genoemd van een niet bestaand wettelijk wijzigingsverbod.8 Noch de Pw, noch het Burgerlijk Wetboek, noch enig algemeen rechtsbeginsel bevat namelijk een dergelijk verbod. Of wijziging nog mogelijk is, is niet meer dan een kwestie van uitleg.9 Die uitleg kan tot de conclusie leiden dat partijen zijn overeengekomen dat de mogelijkheid tot wijziging is uitgesloten,10 maar evenzeer tot het tegendeel. Zoals het hof Arnhem het verwoordde: ‘de vraag of dit mogelijk is, is afhankelijk van hetgeen is overeengekomen’.11 Contractsvrijheid dus. Dat is niet anders dan in de contractuele fase, waar bijvoorbeeld een zonder voorbehoud gedane garantie erin resulteert dat een rechter zeer terughoudend zal toetsen of wijziging nog wel mogelijk is.12

Dat uitleg bepalend is, is door de Hoge Raad expliciet bevestigd in ECN.13 Daarin overwoog de Hoge Raad dat bij pensioenaanspraken het einde van de arbeidsovereenkomst nog niet meebrengt dat de rechtsverhouding tussen de betrokken partijen als ‘uitgewerkt’ moet worden aangemerkt. In dat geval wordt die rechtsverhouding, zij het met gewijzigde hoedanigheid van de partijen, voortgezet in de pensioenovereenkomst. Niet valt in te zien, aldus de Hoge Raad, waarom de enkele omstandigheid dat de arbeidsovereenkomst is geëindigd, zou moeten meebrengen dat de aanspraak op indexatie onaantastbaar zou zijn. Of – en zo ja, in hoeverre – een aanspraak kan worden aangetast, ‘is afhankelijk van de wet en de regels die de uitvoering van de pensioenovereenkomst beheersen alsmede van de inhoud van die overeenkomst’. Deze overwegingen zijn naar mijn mening evenzeer toepasselijk op wijzigingen in de postcontractuele rechtsverhouding van andere aanspraken dan pensioen.14 Ook voor dergelijke andere aanspraken is geen wettelijke grondslag aanwezig die zou maken dat deze onaantastbaar zijn, hooguit kunnen partijen dat zijn overeengekomen. Uiteraard zullen wijzigingen van andere aanspraken conform de spelregels van de arbeidsovereenkomst moeten worden doorgevoerd, die in dit hoofdstuk ook aan de orde komen.15

Het antwoord op de vraag of een postcontractuele arbeidsvoorwaarde kan worden gewijzigd, is doordat het een kwestie is van uitleg zeer casuïstisch.16 Een algemeen antwoord op de vraag of rechten en plichten van een ex-werknemer nog kunnen worden gewijzigd, valt daarom niet te geven.

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.