VIII.11.3.2 De vaststelling van het object van de cessie/verpanding

832. De taak van de curator; de curator dient goederenrechtelijke rechten van derden te respecteren. Wat betreft de eerste deelvraag, die betrekking heeft op de vaststelling van de in de cessie of verpanding betrokken vorderingen, geldt naar mijn mening het volgende. Op grond van art. 68 Fw is de curator belast met het beheer en de vereffening van de failliete boedel. Hij dient het tot het faillissement behorend vermogen van de failliet te verdelen met eerbiediging van ieders recht.1 Weliswaar is het uitgangspunt dat voor het slagen van een rechtsvordering uit hoofde van een goederenrechtelijk recht vereist is dat de eiser stelt en zo nodig bewijst op welk individueel bepaald goed het recht betrekking heeft, maar daar staat tegenover dat op de curator uit hoofde van zijn functie een eigen taak rust om, indien daarvoor voldoende concrete aanwijzingen zijn, duidelijkheid te verkrijgen ten aanzien van de mogelijke aanwezigheid van goederenrechtelijke rechten van derden (zoals eigendomsvoorbehouden en pandrechten).2 In het geval er een reëel vermoeden bestaat dat een derde een goederenrechtelijk recht heeft met betrekking tot een of meer tot de boedel behorende goederen, is het de curator niet toegestaan om ten gunste van de overige (boedel)schuldeisers te trachten de rechten van deze derde te frustreren door medewerking aan de vaststelling van diens recht te weigeren.3

Indien de cessionaris/pandhouder een cessie- of pandakte kan overleggen waaruit blijkt dat de failliet voor zijn faillietverklaring vorderingen heeft gecedeerd of verpand, zal de curator, voor zover hij over voldoende aanknopingspunten beschikt en voor zover dat redelijkerwijs mogelijk is, moeten nagaan om welke vorderingen het gaat. De curator moet bij de verdeling van de door de vorderingen gegenereerde opbrengst immers rekening houden met de rechten van een cessionaris of een pandhouder. Zo levert de verklaring in een cessie- of pandakte dat “alle” bestaande en toekomstige vorderingen worden gecedeerd of verpand, mijns inziens voor een curator een voldoende concrete aanwijzing op om aan de hand van de administratie van de failliet te achterhalen op welke individuele vorderingen de cessie of verpanding precies betrekking heeft. Hetzelfde geldt indien de cessionaris of pandhouder een gegevensdrager (computerlijst, CD-rom) overlegt waarop vorderingen staan vermeld. Ook in geval van een onjuiste of ontoereikende omschrijving van de vordering in de akte of de gegevensdrager, kunnen er voor de curator voldoende aanknopingspunten zijn om aan de hand van de boekhouding nader onderzoek te verrichten. De kosten die hiermee gemoeid zijn, komen naar mijn mening in beginsel gewoon voor rekening van de boedel. Het betreft immers kosten die door de curator in het kader van het beheer en de vereffening van de boedel worden gemaakt.

834. Art. 3:15j BW. Voorts rijst de vraag of de cessionaris of pandhouder inzage kan vorderen in de administratie van de failliet op grond van art. 3:15j BW. 6 Dit artikel bepaalt dat openlegging van een administratie gevorderd kan worden door onder andere schuldeisers in faillissement, mits zij daarbij een rechtstreeks en voldoende belang hebben (art. 3:15j (d) BW). Op het eerste gezicht zou men geneigd zijn de vraag zonder meer bevestigend te beantwoorden. De cessionaris of pandhouder heeft er immers belang bij dat hij toegang heeft tot voldoende gegevens om zijn recht te kunnen bewijzen en te kunnen uitoefenen. Men zou menen dat dit een “rechtstreeks en voldoende belang” oplevert als in de bepaling bedoeld. Aldus oordeelde het hof ’s-Gravenhage met betrekking tot verpanding.7

Niettemin hebben het hof Amsterdam en het hof Arnhem de bepaling – overigens in verband met andere vragen als hier aan de orde – restrictief uitgelegd.8 Volgens het hof Amsterdam is de strekking van art. 3:15j (d) BW primair “om te verzekeren dat de vordering van de crediteur ten tijde van het faillissement op de juiste hoogte en in de juiste hoedanigheid komst vast te staan”.9 De eis dat de schuldeiser een “rechtstreeks en voldoende belang” heeft bij de vordering tot openlegging, moet volgens het hof aldus worden uitgelegd dat de schuldeiser openlegging van de administratie vordert teneinde bewijs te kunnen vergaren over de “omvang of hoedanigheid” van zijn vordering.10 Het hof Arnhem heeft in vergelijkbare zin geoordeeld. Art. 3:15j (d) BW zou er in beginsel toe strekken “de rechtsverhouding van de crediteur met de gefailleerde vennootschap vast te stellen”.

Het is niet duidelijk hoe ruim een en ander mag worden opgevat. Is daaronder ook een openlegging van de administratie te begrijpen om te kunnen vaststellen of er voorrang aan de vordering van de schuldeiser is verbonden omdat zij is versterkt met een pandrecht of om te kunnen vaststellen welke vorderingen in een cessie zijn begrepen? Het is verdedigbaar dat dit eveneens de “hoedanigheid” van de vordering dan wel de “vaststelling van de rechtsverhouding” met de failliet betreft. Anderzijds kan echter ook worden betoogd dat het de pandhouder en de cessionaris niet is te doen om het vaststellen van de “omvang of hoedanigheid” van zijn vordering op de failliet als zodanig of om het vaststellen van een met de failliet bestaande rechtsverhouding.11 Het gaat strikt genomen immers niet om het vaststellen van de inhoud van bepaalde aanspraken jegens de failliet. Het opvragen van de adresgegevens van de schuldenaren teneinde de verpanding of cessie te kunnen mededelen en tot rechtsuitoefening over te gaan, heeft in ieder geval geen betrekking op de vaststelling van een met de failliet bestaande rechtsverhouding. Voor de cessionaris geldt bovendien in veel gevallen dat hij geen schuldeiser van de failliet (meer) is.12

Naar mijn mening dient de restrictieve invulling die het hof Amsterdam en het hof Arnhem aan art. 3:15j BW hebben gegeven, te worden afgewezen.13 De door de hoven aangebrachte beperking op het recht op openlegging van de administratie van de failliet, blijkt noch uit de tekst van de bepaling, noch uit de toelichting daarop.14 Hoewel de tekst van de bepaling anders lijkt te suggereren, zou de opsomming van belanghebbenden in art. 3:15j BW volgens de toelichting geen limitatief karakter hebben.15 De toelichting lijkt ervan uit te gaan dat in beginsel elk belang van welke aard dan ook, een openlegging van de administratie kan rechtvaardigen. Ook de cessionaris, die in de regel geen schuldeiser van de failliet (meer) is, kan dus een beroep op de bepaling doen. Het enige waar het om gaat is dat de verzoeker bij de openlegging een “rechtstreeks en voldoende” belang heeft.16

Of een “rechtstreeks en voldoende belang” aanwezig is, is afhankelijk van de omstandigheden van het geval. Er dient een afweging plaats te vinden tussen enerzijds de belangen van de verzoeker bij openlegging van de administratie en anderzijds de bezwaren die daaraan voor de wederpartij zijn verbonden (i.c. de failliet, de failliete boedel en de daarbij betrokkenen).17 De aard en inhoud van de tussen partijen bestaande rechtsverhouding zal daarbij een belangrijke rol kunnen spelen. Van de omstandigheden van het geval hangt ook af op welke wijze en in welke omvang de openlegging zal moeten geschieden: door het verlenen van gehele of gedeeltelijke inzage, door het verschaffen van een uittreksel of anderszins.18

Artikel 3:15j (d) BW is derhalve niet beperkt tot het geval van een schuldeiser die tijdens het faillissement openlegging van de administratie vordert teneinde het bestaan of de omvang van zijn vordering te kunnen vaststellen. Elk belang van der schuldeiser kan onder omstandigheden een openlegging van de administratie rechtvaardigen. Wel zullen de paritas creditorum en het belang van een goed boedelbeheer in de belangenafweging dienen te worden betrokken.19

Voor wat betreft de hier aan de orde gestelde vraag kan naar mijn mening in de regel worden aangenomen dat zowel de cessionaris als de pandhouder in beginsel een rechtstreeks en voldoende belang heeft bij openlegging van de administratie van de cedent/pandgever. Het “rechtstreeks en voldoende belang” blijkt uit het feit dat de cessionaris en pandhouder zonder gegevens uit de administratie niet in staat zijn hun recht te bewijzen en/of uit te oefenen (met als gevolg dat de opbrengsten van de vorderingen mogelijk ten onrechte in de boedel vloeien) en uit het feit dat de rechtsverhouding tussen de cessionaris/pandhouder en de cedent/pandgever de laatstgenoemde in de regel tot het verschaffen van de benodigde gegevens verplicht. Het verzoek tot openlegging houdt direct verband met de rechtspositie die de cessionaris of de pandhouder ten opzichte van de boedel inneemt (separatist of niet). Het feit dat de cessionaris/pandhouder openlegging van de administratie wenst om te kunnen bewijzen op welke vorderingen zijn recht betrekking heeft, zodat strikt genomen nog niet vaststaat of hij wel cessionaris/pandhouder is, doet aan zijn gerechtvaardigde belang bij de openlegging niet af. Wel zal hij een door de cedent/pandgever ondertekende cessie/pandakte moeten kunnen overleggen.

Zoals vermeld, wordt de hier ten aanzien van het informatierecht verdedigde ruime opvatting van art. 3:15j BW, wat betreft verpanding gevolgd in een arrest van het Hof ’s-Gravenhage.20 De Hoge Raad heeft zich nog niet over de kwestie gebogen.21 Wel heeft de Hoge Raad in het arrest Funds/Curatoren Jomed II geoordeeld dat art. 3:15j (d) BW slechts betrekking heeft op de boekhouding van de failliet voor zover deze ziet op het tijdperk tot aan diens faillietverklaring en niet ook op de door de curator gevoerde boekhouding van het beheer en de vereffening van de failliete boedel.22