Ontbinding

Ten eerste is het onderhavige artikel primair van toepassing op wederkerige overeenkomsten (art. 6:261 BW). Echter ook indien er geen sprake is van een wederkerige overeenkomst, is deze ontbindingsbepaling in bepaalde gevallen van toepassing.2 Hoewel de vraag of de ontbindingsbepaling van toepassing is, goeddeels de beantwoording van een rechtsvraag betreft, die zich niet leent voor het leveren van bewijs, zal de schuldeiser zo nodig relevante feiten en omstandigheden dienen te stellen en te bewijzen, waaruit volgt dat de ontbindingsbepaling toepasselijk is.

Een volgend vereiste waarvan op de schuldeiser de stelplicht en de bewijslast rusten is, dat sprake is van een tekortkoming door de schuldenaar in de nakoming van een verbintenis.3Indien de schuldenaar hiertegen aanvoert dat hij niet is tekortgeschoten in de nakoming van zijn verplichting(en), betreft dit in beginsel een betwisting van de feitelijke grondslag van de vordering van de schuldeiser.

Indien de overeenkomst buitengerechtelijk wordt ontbonden, zal de schuldeiser voorts dienen te stellen en zo nodig te bewijzen dat aan de vereisten van art. 6:267 lid 1 BW is voldaan. Dit houdt naar de kern in dat de ontbinding is geschied door middel van een schriftelijke verklaring dan wel, indien van toepassing, langs elektronische weg. De verklaring zal de schuldenaar moeten hebben bereikt om werking toe te komen.8

Hoofdregel is dat de schuldeiser in beginsel recht heeft op ontbinding ingeval van tekortkoming in de nakoming van een opeisbare verbintenis. Het maakt in beginsel geen verschil of de niet-nakoming totaal, gedeeltelijk of kwalitatief van aard is.9 De schuldeiser heeft de vrijheid te kiezen tussen een algehele ontbinding of een gedeeltelijke ontbinding. Over deze keuzevrijheid beschikt de schuldeiser ook als de tekortkoming slechts een gedeelte van de verschuldigde prestatie betreft, of wanneer zij uit een niet-behoorlijke nakoming bestaat.10 Een belangrijke uitzondering op voornoemde hoofdregel volgt uit de zinsnede in de wettelijke bepaling ‘tenzij de tekortkoming, gezien haar bijzondere aard of geringe betekenis, deze ontbinding met haar gevolgen niet rechtvaardigt’. Zoals ook volgt uit de tekst (‘tenzij’) en voorts is uitgemaakt in vaste jurisprudentie van de Hoge Raad, rusten op de tekortschietende partij de stelplicht en de bewijslast dat de tekortkoming deze ontbinding niet rechtvaardigt.11 De Hoge Raad heeft in zijn prejudiciële beslissing van 28 september 2018 uitdrukkelijk bevestigd dat het aan de schuldenaar is om de omstandigheden te stellen en zo nodig te bewijzen die zien op toepassing van de tenzij-bepaling. Deze verdeling van de stelplicht past ook bij het gegeven dat de omstandigheden die een beroep op de tenzij-bepaling ondersteunen veelal in het domein van de schuldenaar zullen liggen.12 Het standpunt van de schuldenaar dat de tekortkoming de ontbinding niet rechtvaardigt, betreft dan ook een (bevrijdend) verweer.

Dat het aan de schuldenaar is om zich op de tenzij-bepaling te beroepen, sluit niet uit dat onder omstandigheden in de betwisting van de schuldenaar dat sprake is van een tekortkoming, afhankelijk van de daartoe aangevoerde feiten en omstandigheden, het (subsidiaire) verweer besloten kan liggen dat de tekortkoming – indien deze in rechte wordt aangenomen – gelet op de omstandigheden van het geval niet de gehele of gedeeltelijke ontbinding van de overeenkomst rechtvaardigt. Of dat zo is, is een kwestie van uitleg van de stellingen van de schuldenaar en zal mede ervan afhangen of een dergelijk (subsidiair) betoog voor de schuldeiser voldoende kenbaar was.13

Hierbij wordt aangetekend dat de beantwoording van de vraag of de tekortkoming de ontbinding rechtvaardigt een normatieve beoordeling behelst door de rechter die zich als zodanig niet leent voor bewijslevering. De stelplicht en de bewijslast hebben betrekking op feiten en omstandigheden die voor die normatieve beoordeling van belang zijn.14 Er wordt voorts op gewezen dat het gaat om deze ontbinding, waarmee wordt bedoeld de door de schuldeiser gekozen vorm van ontbinding. De schuldeiser kiest een gehele of (een bepaalde vorm van) gedeeltelijke ontbinding. Vervolgens zal dienen te worden beoordeeld of deze ontbinding gerechtvaardigd is gelet op de tekortkoming, waarbij, het zij herhaald, de stelplicht en bewijslast rusten op de schuldenaar.

De Hoge Raad heeft geoordeeld dat een gebrek dat aan het licht komt na het uitbrengen van de ontbindingsverklaring van belang kan zijn voor de beoordeling van de vraag of de ontbinding is gerechtvaardigd.15 De schuldeiser zou zich dus, in reactie op het verweer van de schuldenaar dat de ontbinding in dit geval niet gerechtvaardigd was, kunnen beroepen op aanvullende gebreken. De stelplicht en bewijslast van dergelijke aanvullende gebreken zullen, conform de hoofdregel van art. 150 Rv, op de schuldeiser rusten.

Tot slot wordt nog gewezen op het volgende. De Hoge Raad heeft in bovengenoemde prejudiciële beslissing van 28 september 2018 – die betrekking had op de ontbinding van een overeenkomst tot (ver)huur van sociale woonruimte – overwogen dat het aan de feitenrechter is om te beoordelen of de tekortkoming, gelet op de omstandigheden van het geval, waaronder het concrete belang van de huurder bij het voortduren van de huurovereenkomst, van voldoende gewicht is om de overeenkomst te ontbinden. Hieraan heeft de Hoge Raad toegevoegd dat de rechter ook beoordelingsruimte heeft indien tegen de huurder verstek is verleend; wel vindt deze rechterlijke beoordeling vanzelfsprekend (ook in verstekzaken) haar praktische begrenzing erin dat de rechter slechts rekening kan houden met de voor hem kenbare feiten en omstandigheden (rov. 3.9). De Hoge Raad wijkt hier ingeval van verstekzaken dus af van het uitgangspunt dat het aan de schuldenaar (huurder) is om zich te beroepen op toepassing van de tenzij-bepaling.16 Dit komt in feite neer op de ambtshalve toepassing van een niet gevoerd verweer. In hoeverre de rechter invulling moet geven aan deze ambtshalve toetsing is (nog) niet duidelijk.17 Gedacht kan worden aan toepassing van art. 21 en 22 Rv.18

Het is mogelijk dat, indien een schuldeiser zich beroept op een overeenkomst – bijvoorbeeld indien de schuldeiser nakoming van een verbintenis uit die overeenkomst vordert – de schuldenaar zich verweert met de stelling dat de schuldeiser de overeenkomst reeds heeft ontbonden. In dat geval zullen de stelplicht en de bewijslast spiegelbeeldig zijn, ten opzichte van de situatie dat de schuldeiser zich op de ontbinding beroept. Dit betekent dat op de schuldenaar die zich beroept op een gedane ontbinding, de stelplicht en de bewijslast rusten dat de overeenkomst aldus is ontbonden.

De schuldenaar zal dienen te stellen dat, in geval van een buitengerechtelijke ontbinding, de schuldeiser een ontbindingsverklaring heeft uitgebracht. Indien de schuldenaar daarin slaagt, zou de schuldeiser in reactie daarop kunnen aandragen dat die ontbindingsverklaring niet gerechtvaardigd was, omdat de tekortkoming, gezien haar bijzondere aard of geringe betekenis, de ontbinding niet rechtvaardigde. Op de schuldeiser, die zich alsdan beroept op de uitzondering van art. 6:265 lid 1 BW, rusten dan de stelplicht en de bewijslast van omstandigheden die zien op de tenzij-bepaling. Hierbij wordt opgemerkt dat in het algemeen geldt dat de schuldeiser die een ontbindingsverklaring heeft uitgebracht, hiervan niet kan terugkomen.19 Gelet daarop zou kunnen worden betoogd dat de schuldeiser zich er evenmin op kan beroepen dat een door hem gedane ontbindingsverklaring geen doel heeft getroffen. De Hoge Raad heeft (evenwel) geoordeeld dat een niet-gerechtvaardigde ontbindingsverklaring niet het beoogde rechtsgevolg heeft; zij leidt op zichzelf niet tot de ontbinding van de overeenkomst. Daarbij heeft de Hoge Raad overwogen dat, hoewel volgens de Toelichting Meijers een niet-gerechtvaardigde ontbindingsverklaring nietig is, daarmee geen nietigheid in de zin van art. 3:40 BW wordt bedoeld.20 Mijns inziens kan uit deze uitspraak worden afgeleid dat ook de schuldeiser zich erop kan beroepen dat de door hem gedane ontbindingsverklaring een niet-gerechtvaardigde ontbindingsverklaring betreft en daarom niet het beoogde rechtsgevolg heeft.

Opgemerkt zij dat art. 6:265 lid 1 BW van aanvullend recht is. Het staat partijen dus in beginsel vrij om daarvan bij overeenkomst af te wijken.21 De partij die zich erop beroept dat er een van deze wettelijke regeling afwijkende afspraak is gemaakt, draagt de stelplicht en de bewijslast hiervan overeenkomstig de hoofdregel van art. 150 Rv.