4.3 Eenzijdig handelen met beoogd rechtsgevolg

186. De vorige paragraaf handelde over systematische (de opbouw van het Engels recht) en dogmatische (doctrine of consideration) obstakels in het Engelse recht voor erkenning van de (verbintenisscheppende) eenzijdige rechtshandeling. Het Engelse recht kent echter wel functionele equivalenten van de rechtsfiguren die naar Nederlands recht worden gekwalificeerd als eenzijdige rechtshandelingen. In deze paragraaf geef ik de door mij gevonden voorbeelden beknopt weer. Een uitgebreidere analyse van deze voorbeelden volgt in par. 4.4.

De voorbeelden kunnen in drie categorieën worden verdeeld, naar gelang hun rechtsgevolg: 1. eenzijdig verbintenisscheppend handelen; 2. eenzijdig handelen waarmee een bestaande rechtsverhouding wordt gewijzigd of beëindigd; en 3. instrumenten waarmee eenzijdig, dus zonder instemming of consideration goederenrechtelijke rechten kunnen worden overgedragen. Enkele figuren komen in meerdere categorieën voor.

187. Er bestaan dus enkele uitzonderingen op het uitgangspunt dat eenzijdig handelen geen verbintenissen kan doen ontstaan. De vier genoemde voorbeelden kennen alle een eigen rechtvaardiging. De deed poll is de belangrijkste uitzondering op het vereiste van consideration. Een deed is een formeel document waarin een recht of een goed wordt overgedragen of bevestigd, of waarin een verbintenis wordt gecreëerd of bevestigd.1 Een deed kan eenzijdig (deed poll) of meerzijdig (deed indenture) zijn. Deed polls doen het rechtsgevolg intreden zonder dat aanvaarding of consideration van een ander is vereist. Deze exceptie op het consideration-vereiste is historisch bepaald en vormt tegenwoordig een welkome verlichting van het consideration-vereiste. De dogmatische rechtvaardiging berust op de aanname dat het gebrek aan consideration wordt gecompenseerd door de in acht genomen vorm.2

De trust is een instrument waarmee goederen kunnen worden ondergebracht in een afgescheiden vermogen. Een trustee beheert de vermogensbestanddelen ten gunste van een beneficiary. Door het instellen van de trust of de benoeming als trustee ontstaan verbintenissen, zogenaamde fiduciaryduties.

Ten slotte kunnen als gevolg van ontbinding en vernietiging, net als in het Nederlandse recht, ongedaanmakingsverbintenissen ontstaan.

188. De tweede categorie van eenzijdig handelen met beoogd rechtsgevolg bestaat uit wilsverklaringen waarmee wilsrechten (zoals ze naar Nederlands recht worden genoemd) worden uitgeoefend. Met een eenzijdige verklaring wordt een bestaande rechtsverhouding gewijzigd, nader vormgegeven of beëindigd. De eenzijdige verklaring vormt vaak een reactie op eerder handelen door de wederpartij. Ontbinding en bevestiging zijn reacties op een contractschending van de andere partij. Dit volgt ook uit de formulering van rechters die spreken over termination als ‘acceptance of repudiation’.3Rescission volgt misrepresentation. Het rechtsgevolg is in die gevallen geen verrassing voor de wederpartij. De wederpartij was betrokken bij het ontstaan van de situatie waarin uiteindelijk de rechtsposities van partijen eenzijdig konden worden gewijzigd. De eenzijdige verklaring is de laatste stap in de keten van gebeurtenissen.

189. In het oog springt de categorie van voluntary and gratuitous dispositionsof property. Goederenrechtelijke rechten kunnen worden overgedragen zonder instemming van de verkrijger en zonder dat hij een tegenprestatie verricht. Deze schenkingen in materiële zin kunnen op een aantal manieren worden geconstrueerd. In de eerder genoemde deed en trust, via een schenking van hand tot hand, door cessie en in een testament.4 Aan deze eenzijdige vermogensverschuivingen ligt, anders dan naar Nederlands recht, bij gebrek aan consideration geen overeenkomst ten grondslag. Schenking wordt gezien als een goederenrechtelijke transactie.5 Voor het overgaan van rechten is vereist dat de schenker de bedoeling heeft zijn goederenrechtelijk recht over te dragen aan de ontvanger, en de aanwezigheid van een zeker corporeel element, zoals een deed of een levering van hand tot hand. Aanvaarding door de ontvanger is niet vereist voor het voltooien van de schenking.6 Eenzijdige overdracht van rechten is dus mogelijk.

De verschillende typen voluntary property dispositions zijn zelfstandige rechtsfiguren, maar zij overlappen elkaar. Een schenking kan worden uitgevoerd in een deed of een trust, een trust kan worden gecreëerd in een testament en met een deed kunnen goederen worden overgedragen, waarmee een trust wordt gecreëerd. In zaken aangaande giften refereren de rechtbanken zowel aan rechtspraak waarin de schenking wordt uitgevoerd in een deed als rechtspraak waarin de schenking niet in een deed wordt gedaan.7 Rechters lijken deze figuren niet te benaderen als afzonderlijke concepten,maar als verschijningsvormen van de overkoepelende figuur van voluntary property transactions. Ondanks specifieke kenmerken van de verschillende figuren zijn de functie en het effect hetzelfde, namelijk de overdracht van goederenrechtelijke rechten.

Gezien de terughoudende benadering van de gratuitous promise als bron van verbintenissen, is de mogelijkheid van het overgaan van goederenrechtelijke rechten door eenzijdig handelen opmerkelijk. De redeneringen die hieraan mijns inziens ten grondslag liggen, bespreek ik in par. 4.5.

190. Er bestaan dus in het Engelse recht gevallen van eenzijdig handelen met beoogd rechtsgevolg. De vraag die vervolgens rijst, is of en hoe die verschillende voorbeelden met elkaar in verband kunnen worden gebracht. Om tot een antwoord op die vraag te komen, heb ik in kaart gebracht of de verschillende voorbeelden vergelijkbaar worden behandeld. In bijlage 2 is schematisch weergegeven welke regels gelden voor de verschillende figuren. Er bestaan echter veel lacunes. Met name voor de eenzijdige wilsverklaringen waarmee wilsrechten worden uitgeoefend, is veel onbekend. De volgende algemene observaties kunnen worden gemaakt.

191. Uit het voorgaande blijkt een onderscheid tussen eenzijdig handelen met verbintenisrechtelijk gevolg enerzijds en de figuren waarmee eenzijdig een goederenrechtelijke verschuiving tot stand kan worden gebracht anderzijds. In het algemeen zijn dezelfde regels van toepassing op alle eenzijdige goederenrechtelijke transacties, inclusief deeds en trusts. De regels voor verbintenisrechtelijk eenzijdig handelen zijn meer diffuus. Die regels lijken meer versnipperd tot stand te zijn gekomen.

Deze verdeling resoneert in het Nederlands- en Duitsrechtelijke onderscheid tussen gerichte eenzijdige rechtshandelingen waarmee in veel gevallen een wilsrecht wordt uitgeoefend en de overige, doorgaans ongerichte eenzijdige rechtshandelingen.